Industria Iraultza

download Industria Iraultza

of 22

  • date post

    30-Jun-2015
  • Category

    Education

  • view

    720
  • download

    7

Embed Size (px)

description

Industria Iraultzari buruzko informazioa

Transcript of Industria Iraultza

  • 1. 127377 _ 0030-0051.qxd27/8/0816:21Pgina 30Industria Iraultza1 Industria Iraultzaren jatorriak 2 Industria aitzindariak 3 Garraioak, merkataritza eta kapitalak 4 Industrializazioaren hedapena 5 Liberalismo ekonomikoa eta kapitalismoa 6 Klase-gizarteaAURRETIKO GALDERAK FF30Zer esan nahi du Industria Iraultza terminoak? Non hasi zen? Beste zein gunetan zabaldu zen? Zer industria-sektore ageri dira irudian eta mapan? Beste zein sektorek hartu zuten parte Industria Iraultzan?Mendebaldeko gaur egungo munduaren hasiera adierazi zuten bi transformazio handietako bat Industria Iraultza izan zen. Bestea, iraultza liberala. Lotura estua duten bi iraultza horiek izan ziren gaur egungo gizartearen oinarriak. Industria Iraultza terminoaren bidez, Ingalaterran XVIII. mendearen erdialdean hasi ziren aldaketa demografikoak eta ekonomikoak definitzen dira. Ondoren, Britainia Handiko adibidea Europako beste gune batzuetara eta beste kontinente batzuetara zabaldu zen, eta horri industrializazio-prozesu deritzo. Erresuma Batua munduko fabrika bihurtu zen XIX. mendearen lehen erdian, eta gainerako herrialdeak, britainiarren produktu industrialen kontsumitzaile edo lehengaien hornitzaile (kotoia, burdina, ikatza). Industriaren garapenak erabat aldatu zuen Britainia Handiko gizartea, eta geroago, Europako beste herrialde batzuetakoa, AEBkoa eta Japoniakoa. Aldaketa horretatik industria- eta finantza-burgesia sortu zen, enpresen, bankuen eta konpainien jabea. Eta gizarte-klase berri bat ere sortu zen: industriako proletarioak.

2. 127377 _ 0030-0051.qxd7/8/0816:21Pgina 31espazioa San PetersburgoSUEDIAIndustriagune nagusiak Meategi nagusiakMoskuStockholmMetalurgia eta siderurgiaGlasgowTrenbide nagusiak 1850. urtean Germaniar konfederazioaSmolenskNewcastleERRESUMA BATUAI P AR ITSASOAERRUS I A PRU S I A Varsovia BerlinLondresBELGIKADonetzParisOZEANO ATLANTIKOANantesSaint-NazaireVienaFRANTZIAAUS T RI ALe Creusot Lyon Saint-tienne OviedoMilanMadrilIstanbulBartzelonaT URKI AK OES PA I NI AKanariar uh.I T S A S O B E L T Z AGenovaMEDITERRANEO ITSASOI NP ERI O AAIndustrializazioa Europan, XIX. mendearen erdialdeandenbora 1742 Celsiusek termometroaren eskala zentigradua ezarri zuen 1757 Frantziako lehen galdategi industriala 1764 Hargreaves-ek iruteko lehen makina asmatu zuen (Spinning-Jenny izenekoa) 1767 Arkwright-en iruteko makina berria 1769 Lurrun-makina, James Watt-ek patentatua 1771-79 Arkwrigthek eta Strutt-ek lehen fabrika industrial modernoa egin zuten (Cromford mill) 1774 Samuel Crompton-en iruteko makina 1783-84 Peter Onions-ek eta Henry Cort-ek pudelaketa patentatu zuten, nork bere kasa 1785 Edmund Cartwright-en ehungailu mekanikoa1790 William Kelly-ren iruteko mando automatikoa1833 Atlantikoa zeharkatu zuen lehen lurrunontzia1796 Parker-ek zementua asmatu zuen1834 Motor elektrikoa, Jacobi-rena1800 Seriean fabrikatzeko lehen saiakera (Whitney-ko arma-fabrika, AEBn)1837 Hispanoamerikako lehen trenbidea (Kuba)1807 Lehen lurrunontzia1841 Liebig-ek ongarri kimikoak asmatu zituen1815 Georges Stephenson-en lehen tren-makina1844 Samuel Morseren telegrafo elektrikoaren lehen linea (1840ko patentea)1822 Richard Roberts-en ehungailu mekanikoa 1825 Lurrun-trenaren lehen trenbidea Britainia Handian (Stockton-Darlington) 1827 Lehen trenbidea Frantzian 1830 Manchester eta Liverpool arteko trenbidearen inaugurazioa (lehen linea erregularra)1846 Elias Howe-k josteko makina asmatu zuen 1848 Espainiako lehen trenbidea Helizedun burdinazko lehen lurrunontzia 1849 Crampton-en abiadura handiko tren-makina 1856 Bessemer-en bihurgailua, altzairua lortzeko31 3. 127377 _ 0030-0051.qxd7/8/0816:21Pgina 321 Industria IraultzarenBiztanleak, milioitan 22 20,120 17,91815,916 14 12,012 10 8,987,06 5,84 2 0jatorriak17511781180118211841 1861 18511. DOK. INGALATERRAKO BIZTANLERIAREN BILAKAERA 1751 ETA 1861 ARTEAN.F Zenbat hazi zen Ingalaterrakobiztanleria periodo hartan? Zenbat da ehunekotan?Industriaurreko gizarteak edo Antzinako Erregimeneko gizarteak muga handiak zituen. Horrek geldialdia sortzen zuen ekonomian eta demografian, eta janari gutxi egotea zekarren; iraupeneko nekazaritza eta oztopo teknologiko ugariko eskulangintza-industria ziren nagusi, eta biztanle gehienek ez zuten ia erosteko ahalmenik. Gainera, garraiobideak mantsoak ziren eta herrialde bakoitzaren barruko aduanek merkataritza oztopatzen zuten. XVIII. mendearen erdialdetik aurrera, Ingalaterran, Britainia Handiko Lancashire eskualdean, fabrika ugari sortu ziren, eta industria leku jakin batzuetan biltzen hasi zen F (3. dok.). Hamarkada gutxi batzuetan oinarrizko zenbait industria ehungintza eta siderurgia asko garatu zirenez, prozesu hori iraultzailetzat hartu zen. Hori izan zen, hain zuzen ere, Britainia Handiko Industria Iraultza izenekoa.Biztanlerian, nekazaritzan, eskulangintza-metodoetan, bankuetan, merkataritzan eta garraioetan izan ziren aldaketek bultzatu zuten industria modernoaren garapena. Beraz, aldaketa-prozesua izan zen, eta ekonomiako eta gizarteko sektore guztiei eragin zien. Aldaketa horiek Erresuma Batuan hasi ziren arren, haien eraginak berehala hedatu ziren beste herrialde batzuetara, bai eta industria lehengaiz hornitzen zuten kolonietara ere. Lehen jauzi horren ondorioz, munduko merkatua sortu zela esan daiteke. Lehen Industria Iraultza 1780tik 1870era bitartean gertatu zen, gutxi gorabehera. Hauek izan ziren lehen iraultza horren ezaugarriak: energia-iturri gisa ikatza erabiltzen zuten; makinismo berriaren sinboloak lurrun-makina eta fabrika izan ziren; eta kotoiaren ehungintza-industria, aldaketa handi horren aitzindaria. Gai honetan prozesu hori aztertuko dugu. Geroago, aldaketa ekonomikoaren beste fase bat izan zen, bigarren Industria Iraultza izenekoa. 1870eko hamarkadaren inguruan hasi zen, eta kapitalismoaren aldaketa horren sinboloak elektrizitatea, petrolioa eta eztanda-motorra izan ziren.1.1. Iraultza demografikoa Erresuma Batuan, Industria Iraultzan eta lehenago, zenbait aldaketa izan ziren biztanlerian eta nekazaritzan. Gainera, aldaketak iraultzaren bultzagarri ere izan ziren. Ingalaterrako biztanleria hirukoiztu egin zen mende eta erdian: 1701ean 5 milioi ziren, eta 1851n, 17,9 milioi. Biztanleria ez zen ez asko ez gutxi hazi 1750era arte; 1751 (5,8 milioi) eta 1801 (8,9 milioi) artean gehiago hazi zen; eta ondoren, izugarri F (1. dok.).2. DOK. E. JENNER BRITAINIAR MEDIKUA HAUR BATI BAZTANGAREN AURKAKO TXERTOA JARTZEN.F Nola eragin zioten osasun-aurrerapenhoriek bilakaera demografikoari? Zergatik?32Hazkunde demografikoa oztopoa zein pizgarria izan daiteke garapen ekonomikorako. Erresuma Baturako onuragarria izan zen. Britainia Handiko industrializazioak arrakasta izan zuen, biztanleria eta nekazaritza-baliabideak aldi berean hazi zirelako F (4. eta 5. dok.). Bi prozesuk ekarri zuten hazkunde demografikoa: jaiotza-tasa handitzeak eta heriotza-tasa txikitzeak. Jaiotza-tasak gora egin zuen jendea gazteago ezkontzen zelako eta dieta hobetu zelako; horren ondorioz, ugalkortasuna handitu egin zen. 2. gaia 4. 127377 _ 0030-0051.qxd7/8/0816:21Pgina 333. DOK. XVIII. MENDEAREN AMAIERAKO INGALATERRAKO EHUNGINTZA-FABRIKA BAT. Lehen fabrikak landan jarri zituzten. F Zer industria-sektoretan jardun zutenlehen fabriketan?4. DOK. BIZTANLERIAREN DENTSITATEA INGALATERRAN, 1800. URTEAN. 20 biz./km2-tik behera80 - 130 biz./km220 - 40 biz./km2130 - 200 biz./km240 - 80 biz./km2200 biz./km2-tik goraNewcastle1760. urtetik aurrera, heriotza-tasa txikitzen hasi zen, bi arrazoirengatik, nagusiki. Dieta hobetu zen, ekoizpena handitu zelako eta garraiobide berriek elikagaiak inportatzeko aukera eman zutelako. Medikuntzan aurrerapen handiak izan ziren (baztangaren aurkako Jennerren txertoa, 1796) F (2. dok.), eta higienea ere hobetu zen, azpiko arropa erabiltzen eta ura edangarri bihurtzen hasi zirelako.Leeds Manchester LiverpoolI R L A N D A KO ITSASOA 28ra bitartean kokatu zen), gizarte- eta pentsamolde-aldaketen ondorioz. Esate baterako, haurrei lan egitea debekatzean, seme-alabak zama ekonomiko bihurtu ziren; erlijio-sinesmenek eragin txikiagoa izatea ere garrantzitsua izan zen, jaiotzak bultzatzen baitzituzten.SheffieldBirminghamLondres BristolJoera-aldaketa horiek aurrekaririk gabeko hazkunde demografikoa ekarri zuten, urteko % 1,5 eta % 2,5 artekoa. Horregatik, historialariek diote iraultza demografikoa izan zela, biztanleria geldialditik edo hazkunde moteletik azkar hedatzera pasatu zelako. XIX. mendearen bigarren erdialdean, jaiotza-tasa txikitu egin zen ( 20tikIPAR I TS A S O ADover Plymouth5. DOK. INGALATERRAKO LEHEN INDUSTRIAGUNEAK.IndustriaguneakOntzigintzaArro karboniferoakKotoiaMetalurgia astunaArtileaMetalurgia arinaJantzigintza1.2. Nekazaritza-iraultza Nekazaritzako sektorea ere erabakigarria izan zen industrializazioan. Nekazaritza-iraultza izenekoa XVIII. mendearen hasieran hasi zen, itxituren legea (enclosure acts) onartzean; lege horren edukia XIX. mendean handitu zuten, eta berritasun teknikoak sartu zituzten. Gainera, erabakigarria izan zen pentsamolde kapitalista zuten nekazaritza-enpresaburu berriak agertzea. Ingalaterran, lurren erdiak baino gehiago behe-nobleziarenak (gentry) ziren, eta haiek errentan ematen zizkieten lurrik ez zuten nekazariei. Beste erdiak goi-nobleziarenak eta jabe askeenak ziren. Ingalaterran, nekazaritzako lurzoruaren zati handi bat (herrialdearen hegoaldean eta ekialdean, batik bat) lur-sail irekitan (openfields) banatuta zegoen, sailetan bereizitako jabetza komunal handitan, alegia. Kolektiboki ustiatzen zituzten ongintzarako, eta egurra eta beste natura-gai batzuk lortzen zituzten. Parlamentuak onartutako itxitura-legeek dehesa komunal zaharrak hesitutako lur-sail pribatu bihurtu zituzten. Industria IraultzaNewcastleIPAR I TS A S O ALeeds LiverpoolHullManchesterI R L A N D A KO ITSASOABirminghamCardiffLondres BristolPlymouthF Zer lotura dago bi mapen artean?Zure ustez, zergatik dituzte parekotasunak?33 5. 127377 _ 0030-0051.qxd7/8/0816:21Pgina 346. DOK. ITXITUREN AURKAAuzi-jartzaileek Justizia Gorteari es