Fisika eta Kimika 3 - edebe.com .Naturaren Zientziak, FISIKA ETA KIMIKA 3 Derrigorrezko Bigarren

download Fisika eta Kimika 3 - edebe.com .Naturaren Zientziak, FISIKA ETA KIMIKA 3 Derrigorrezko Bigarren

of 28

  • date post

    19-Mar-2019
  • Category

    Documents

  • view

    276
  • download

    0

Embed Size (px)

Transcript of Fisika eta Kimika 3 - edebe.com .Naturaren Zientziak, FISIKA ETA KIMIKA 3 Derrigorrezko Bigarren

giltza

Fisika eta Kimika 3DBHNaturaren ZientziakI. BLOKEA: KIMIKA (1)

Naturaren Zientziak, FISIKA ETA KIMIKA 3Derrigorrezko Bigarren Hezkuntza

Proiektua eta argitalpena: giltza-edeb taldea

Zuzendari nagusia: Antonio Garrido GonzlezHezkuntza-edukien argitalpenaren zuzendaria: Mara Banal MartnezZientzia eta Teknologia arloko zuzendaria: Josep Estela HerreraPedagogia-zuzendaria: Santiago Centelles CerveraEkoizpen-zuzendaria: Juan Lpez Navarro

Giltza-edeb taldea: Koordinatzailea: Libe Arenaza AlvarezEdizioa: Mario Surez Garca, Carlos Prsper Gisbert eta Fernando Mons FerrPedagogia: Elsa Escolano LumbrerasIlustrazioa: Robert Maas OlivesAzala: Luis Vilardell Panicot eta Mnica Gonzlez Lpez

Kolaboratzaileak: Testua: Toms Garca PozoItzulpena eta aholkularitza: Jose Ramon Etxebarria Bilbao eta Maialen Zabaljauregui MarcuerquiagaMarrazkiak: Pedro Luis Len Celma eta Carlos Salom GalofrArgazkiak: Gonzalo Cceres Dancuart, Pedro Carrin Jurez, AGE Fotostock, Latinstock, El Mundo, Jupiter Images, Cover, HighRes Press Stock, Prisma, Stock Photos, Photos.com eta giltza-edeb artxibategiaDiseinua: Tecfoto, S. L. Fotokonposizioa: Interlnia, S. L. eta Saioa Belar IarraEsker ona: Ventus Ciencia Experimental, S. L.

Jabegoa giltza-edeb taldea giltza-edeb taldea, 2011 Zumalakarregi etorbidea, 5448006 Bilbowww.edebe.com

ISBN 978-84-8378-222-4 (obra osoa)Lege-gordailua. B. xxxxx-2011Espainian inprimatuaPrinted in SpainEGS - Rosario, 2 - Bartzelona

Liburu hau giltza-edeb argitaletxearen proiektuaren parte da, eta Bigarren Mailako Hezkuntzan indarrean dagoen curriculumarenarabera egin da.

OHARRA: Liburu honetako jarduera guztiak norberaren koadernoan egitekoak dira. Jardueretako hutsuneak argigarriak dira, didaktikoak, eta ez dute bestelakoxederik.

Obra honen edozein erreprodukzio modu, banaketa, komunikazio publiko edo aldaketa egiteko, nahitaezkoa da jabeen baimena, legeak aurrez ikusitako salbues-penezko kasuetan salbu. Obra honen zatiren bat fotokopiatu edo eskaneatu nahi baduzu, jo CEDROra (Centro Espaol de Derechos Reprogrficos) (www.conlicencia.com;91 702 19 70 / 93 272 04 45).

Editoreek beren esku zegoen guztia egin dute obra honetan aipatzen diren materialen jabeak aurkitzeko. Gure gogoaren aurka baten bat aipatu gabe geratu bada,posible denean zuzenduko da delako akatsa.

I. BLOKEA: KIMIKA (1)

FISIKA ETA KIMIKANaturaren Zientziak

3DBH

I. BLOKEA: KIMIKA (1)

NOLAKOA DA LIBURU HAU?

Lan honetako edukiak hiru liburutan antolatu-ta daude, eta horietako bakoitza gai bati bu-ruzko bloke bati dagokio.

Bloke bakoitzaren amaieran, oinarrizko gai-tasunak eta horiek ebaluatzeko jarduera bat-zuk aurkituko dituzu.

Bigarren blokearen amaieran ohiko konposa-tu ez-organikoen formulazioa eta nomen-klatura lantzeko zenbait orrialde aurkitukodituzu.

Konposatuak formulatzeko, lagungarria da pentsatzea ioiz osatuta daudela, nahiz eta badakigun beti ez dela horrela izaten.Elementu bakoitzari esleitzen zaion alegiazko kargari positiboa zein negatiboa oxidazio-zenbaki esaten zaio.

Beti bete behar da baldintza hau: konposatu batean parte hartzen duten elementuen atomo guztien oxidazio-zenbakien baturakzero izan behar du.

Elementu batek zenbait oxidazio-zenbaki desberdin izan ditzake, zer konposaturen osagai den. Ikus ditzagun elementu esanguratsubatzuek hartzen dituzten oxidazio-zenbaki ohikoenak.

Oxidazio-zenbakiak jakinez gero, konposatuaren formula ondoriozta daiteke. Eta alderantziz: konposatu baten formula jakinezgero, osagaien oxidazio-zenbakiak lor daitezke.

Ikus ditzagun adibide batzuk.

Ez dira nahastu behar oxidazio-zenbakia eta karga ionikoa.

Karga ionikoa atomo batek edo atomo multzo batek elektroiak galtzean edo irabaztean hartzen duen karga positiboa edonegatiboa da. Karga hori adierazteko, n+ edo n idazten da ioiaren gainean, eskuinean.

Oxidazio-zenbakia karga teoriko bat da, elementu batek konposatu jakin batean duen konbinazio-ahalmena adieraztenduena. Zenbaki hori adierazteko, n+ edo n idazten da elementuaren sinboloaren gainean konposatua formulatzeko edoizendatzeko prozesuan, baina ez da utziko behin betiko formulan.

Konposatu ez-organikoen aniztasuna eta konplexutasuna handia denez, honako mota hauetako konposatu ez-organikoen for-mulazioa eta nomenklatura soilik aztertuko ditugu:

Konposatu ez-organikoen formulazioa eta nomenklatura

Elementua B Al C, Si Sn, Pb N P, As, Sb O S, Se, Te F Cl, Br, I

Oxidazio-zenbakia 3, +3 +3 +4, 4 +2, +4 3, +1, +2, +3, +4, +5 3, +3, +5 2 2, +2, +4, +6 1 1, +1, +3, +5, +7

Elementua H Li, Na, K, Rb, Cs Be, Mg, Ca, Sr, Ba Fe, Co, Ni Cu Ag Au Zn, Cd Hg

Oxidazio-zenbakia 1, +1 +1 +2 +2, +3 +1, +2 +1 +1, +3 +2 +1, +2

Sufre trioxidoan sufrearen oxidazio-zenbakia +6 da. Lortukonposatu horren formula. Oxigenoaren oxidazio-zenbakia beti da 2. Beraz, sufrea-

ren zenbakiarekin (kasu honetan, +6) konpentsatzeko, 3oxigeno atomo beharko dira.

+6 2S O3 (+6) + 3 (2) = 0

Zenbat atomo behar diren jakiteko, hauxe egin daiteke: le-henik, elementuen sinboloen gainean oxidazio-zenbakiakidatzi, eta jarraian, elkarrekin trukatu, baina azpiindize mo-dura jarrita eta zeinurik gabe. Beharrezkoa bada, baliohoriek sinplifikatu egin daitezke. Kasu honetan:

+6 2

S O S2O6 SO3

Lortu kaltzio sulfitoan (CaSO3) ageri diren elementuen oxidazio-zenbakiak.

Ca eta O elementuen oxidazio-zenbakiak beti dira berberak:+2 eta 2, hurrenez hurren. Hortaz, hauxe izango dugu:

+2 2

Ca S O3

Oraingoz x deituko diogu S-aren oxidazio-zenbakiari. Oina-rrizko araua kontuan izanik, oxidazio-zenbaki guztien batu-rak 0 izan behar du. Beraz:

+2 + x + 3 (2) = 0 x = +4

Kaltzio sulfitoan Ca-aren oxidazio-zenbakia +2 da, S-arena +4,eta O-arena 2

+2 +4 2

Ca S O3

Bi elementuzosatutako konposatuak

(bitarrak)

Hidrogenoarenak

Hidroxidoak

Oxoazidoak

Oxogatzak

Oxidoak

Metala/ez-metala

Ez-metala/ez-metala

Bi elementu bainogehiagoz

osaturiko konposatuak

IV Konposatu ez-organikoen formulazioa eta nomenklatura

Hasierako irudia eta lehenjarduera, fisikak eta kimikakgure inguruan duten garran-tziaren adierazgarri.

Unitateko edukien antolaeraikusiko duzu.

Oinarrizko gaitasunakUnitatean garatuko dituzun oinarrizkogaitasunen zerrenda.

Hasi aurretikDefinizioak, adibideak eta jarduerak, unita-teari ekin baino lehen gogora ekartzekoak.

Hasierako orrialdeak

Edukiak ataletan eta azpia-taletan antolatu dira.

JarduerakEduki bat landutakoan, ari-keta batzuk proposatzendira orrialdearen beheal-dean, ikusitakoa finkatze-ko.

Orrialdeen ertzetan azalpen osaga-rriak txertatu dira.

AdibideakAtalen amaieran, adibide bat edo gehia-go, edukiak errazago ikasteko.

Unitatearen garapena

UNITATEEN EGITURA

Z Zabaltze-jarduerakUnitateko edukiak zabaltzeko, sa-kontzeko eta hobetzeko jarduerak.

S Sendotze-jarduerakUnitateko oinarrizko edukiak sendo-tzeko eta finkatzeko jarduerak.

SaiakuntzaLaborategiko lanetan tre-batzeko.

Jarduera eta problema ebatziakEredu gisa erabil daitezke, antzekojarduerak ebazteko.

Amaierako orrialdeak

Ariketaketa problemakZenbait jarduera, unitateanikusitakoen osagarri.

Batzuetan, jardueren bitar-tez zehar-lerroak landukoditugu.

Jarduera batzuetan, saiakuntza erra-zak egitea proposatzen zaizu.

Ordenagailua lagun ataleko jardue-rak egiteko, tresna informatiko etatelematikoak erabili beharko dituzu.

Zientzia eta gizarteaAtal honek fisikak eta kimi-kak teknologiarekin eta gizartearekin dituzten ha-rremanen berri ematen dizu.

Laburpena/EbaluazioaUnitateko ideia nagusiak lagungarriizango zaizkizu ikasketa antolatzeko.

Ebaluazioa, edukiak ondo ulertudituzun ohartzeko.

Jarduera batzuek esanahi berezia duten ikono edo sinboloak dauzkate:

AURKIBIDEA

1. Neurketa. Metodo zientifikoa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61. Fenomeno fisikoak eta fenomeno kimikoak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8

2. Magnitude fisikoak neurtzeko erak 2.1. Unitateen Nazioarteko Sistema (SI) 2.2. Unitateak nola bihurtu. 2.3. Notazio zientifikoa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9

3. Neurketen doitasunik eza 3.1. Errore esperimentalak 3.2. Zifra esangarriak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12

4. Metodo zientifikoa. Etapak 4.1. Behatzea. 4.2. Hipotesiak formulatzea 4.3. Esperimentuak egitea. 4.4. Ondorioak ateratzea4.5. Emaitzak jakinaraztea . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15

5. Laborategiko lana 5.1. Segurtasuna laborategian . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18

2. Materia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 261. Materiaren agregazio-egoerak 1.1. Materiaren eredu zinetiko-molekularra

1.2. Gasen legeak. 1.3. Egoera-aldaketak . . . . . . . . . . . . . . . .