Gramatika laburra

download Gramatika laburra

If you can't read please download the document

  • date post

    21-Nov-2014
  • Category

    Documents

  • view

    154
  • download

    15

Embed Size (px)

Transcript of Gramatika laburra

EUSKALTZAI lAEUSKALTZAINDIAUAI. ...LA"cuE"iisQutEUSKALTZAINDIAGRAMATIKA BATZORDEAEUSKAL GRAMATIKA LABURRA:PERPAUS BAKUNA2002Euskaltzaindia/ R. A. L. V.PlazaBarria, 1548005BilboAzala: LuisAlonsoISBN: 84-85479-70-XLegezkogordailua: BI-2693-02Fotolitoak: Rali, S. A. -BilboInprimaketa: GrficasMunguia- Mungia(Bizkaia) Buro: Patxi Altunaldazkari: Patxi Goenagaldazkariorde: Maria Pilar LasarteKideak: Miren AzkaratePiarres CharrittonAndolin EguzkitzaAlan KingJoseM. LarrarteJoseAntonioMujikaBeat OihartzabalFrancisco OndarraKarmele RotaetxePelloSalaburuEuskal Gramatika Laburra:Perpaus BakunaLiburu honen moldatzailea:Pello SalaburuOharra bigarren argitalpenariEskuarteanduzunhauEuskaltzaindiak1993. urteanaurrenekozargitara eman zuen Euskal Gramatika Lahurra: Perpaus Bakuna-ren testubera da, zegoen-zegoenean berriz argitara emana.Urtehartatikgauregundainolanaskoargitaratudiragramatikarenarloan. Gramatikabatzordeakberakerebestebi liburuki osatuditu(Euskal Gramatika: LehenUrratsakIV. JuntagailuaketaEuskalGramatika: Lehen UrratsakV. Mendeko perpausak 1), eta hurrena lantzenari da orain, Euskal Gramatika: LehenUrratsak VI. Mendeko perpausak2izangodena. Araugintzari dagokionezereazkenurteotanhiztegiariburuzkoak ez ezik, gramatika egituren gaineko arau batzuk ere eman dituargitara Euskaltzaindiak.Hori halagertatudaneurri handi bateanazkenurteotanGramatikabatzordeak(etaEuskaltzaindiak) esku-eskuraizandituelakoeuskalliteraturatradizioaaztertzekobaliabideerosoak: batetik, euskarazkoliteratura tradizioa hasierako testuetatik jasotzen duenOrotariko EuskalHiztegikocorpus informatizatua(OEH); bestetik, XX. mendekoeuskarazko ekoizpena modu aleatorioan biltzen duen EgunRo EuskararenBilketa-lan Sistematikoa (EEBS) corpusa. Orotariko Euskal Hiztegia beraere, gurelanerakoezinbestekoa duguntresna hori, aurreradoa, eta urtegutxian izango dugu osatua.Horrekinesannahi dugunadagauregungoikuspegitikbegiratutazenbaitetangertalitekeelaliburuhonetanegitendiren (egingenituen)baieztapenbatzukzertxobaitdoitu, abartu, egokituedoaldatubeharraizatea; nahiz funtsezko kontuak ez izan.Horrenjakitun gara. Nolanahi ere, geroko utzi nahi izan dugu lan hori;oraingoz Euskal Gramatika:LehenUrratsak lliburuarekin hasi genuensaila("EGLU"ak) bukatzeadagurelehentasuna, etageroetorrikodiraliburuki horietanguztietanbildutakoaegokitzea, eguneratzea; liburukiguztietan bildutakoa esandugu, nahizetaberezikilehenaipatuditugunVIIbaliabideakeskuraezgenituengaraikoakizangodirenseguruenikxehekien orraztu beharrekoak.Esanak esan, gramatikagintzan egin diren ahaleginikgarrantzitsuenetarikobatenemaitzaduguhau, perpaus bakunarenanalisianezinbestekotzat jotzenduguna. Honahemen, bada, berrizereeuskalarien eskura Euskal Gramatika Laburra: Perpaus Bakuna.Gramatika batzordea22ko abenduaVIIIAitzin solasaEskuetan duzun libumhonek biltzen du, funtsean, orain arteEuskaltzaindikoGramatikabatzordeakargitaraemandituenEuskalGramatika. Lehen Urratsak izeneko liburuetan "perpaus bakunari" buruzesaten dena. Liburu horietako aztergaiak daude orrialde hauetan, beraz,nahiz hemen jarri den ordena ez datorren bat hango hurrenkerarekin. Ezordena, ez gaiak aurkezteko modua ere sarri askotan.Orango liburuhonetan aldaketa zenbait egin dira: hasteko, badiragauza berri batzuk aurreko liburuetan ageri ez direnak; beste batzuetan,oinarrira jo da, libummardul haietako gaiak ahalik eta modutrinkoenean aurkeztuz; libum honen eskema bera ere, aski da horretarakoaurkibideari begirada bat ematea, ez da ordukoa, gure artean izan dituguneztabaidekgramatikagaiakeraegokiagobateanaurkezterabultzatubaikaituzte;han-hemenka ageri ziren ohar h::lictako batzuk kendudiraorain, agian froga argirik ez zegoelako edo;aldiz, hemenohar berriaksartu dira, ikusiko denez, batez ere literatura aldetik ongi askidokurnentaturikaurkituditugun gaietan (hori delaeta, handiketahemendikheldu zaizkigunoharraketabereziki Orotariko EuskalHiztegiko materiala osobaliotsugertatuzaizkigu); hanezbezala,Euskaltzaindiakazkenhilabete hauetanonartudituen gomendioakkontuan hartu dira liburu hau egokitzeko orduan, zer esanik ez; azkenik,adibide guzti-guztiak ez badira ere, gehien-gehienak euskara estandarreanjarri ditugu, horrelairakurketa ere erraztuko delakoan. Adibide hauekguztiak literaturak utzi digun lekukotasunean oinarritzen dra, baten batagian bitxiegi egiten bada ere. Hori dela eta, ez direla hutsetik asmatuakesan behar da, aski oinarrituak baizik.Ohartuko zarenez, liburu honek ez darama, ohi den gisan,bibliografiaren aipamenik. Zalantza handiak izan ditugu honetan, bainaarazoa eztabaidatu ondoren halaxe uztea erabaki dugu, bibliografm egokibategitea(libumhonekemannahi duenmailadidaktikohorretakobibliografia), behar direnlibumguztiaksartuzeta sobrandirenakIXkanpoan utziz, ez baita gauza erraza. Dena dela, Gramatika batzordeakbere gain hartzen du hurrengo liburuxka batean halako bibliografia batenegokitzapena.Aipa dezagun, bestetik, hementerminologia bat proposatzendela,neurribateanaurrekoliburuetarik:hartua etabestebatzuetan, ostera,aldaturik ematen dena. Egia da oraingoz egiteke dela terminologia egokibateuskaraz(ez-akusatibo, ez-ergatibo, absolutiboalaabsolutue.a.)baitagramatikari dagozkionpunturikfuntsezkoenetan ere (sujetu,subjetu, subjektu, e.a.): horrexek azal ditzake agian gure zalantzak ere.Zemahi gisaz, bigarren mailako arazoa da hau eta horrela ulertu behar da,ez delarik: komeni duen baino garrantzi handiagoa ematea.Liburu hau egitea erabaki zuen Gramatika batzordeak, argiikustenbaitzuen komeni zela perpaus bakunari buruz idatzitakoa bederen errazerabiltzekogisaparatzea, edonorkhartu, ulertuetakontsultatzekomoduan. Eta horiguztia, liburu bateanbakarrik. Hala, lanhauegiteaPelloSalaburu batzordekideak beregainhartuzueneta beraizandalibumhau moldatu eta izkiriatu duena, batzordekide guztiek etaeuskaltzain osoek nahi izan dituzten oharrak egiteko liburua eskuarteanizan badute ere (Gramatika batzordeko euskaltzain osoen --P. Altuna, M.Azkarate,B. Oihartzabal, P. Salaburu-- eta A.Irigoien, X. Kintana, E.Knorr, F. Ondarra, J. San Martin, I. Sarasola eta L. Villasanteeuskaltzainen oharrak jaso dira). Ohar horiek berriz ere eztabaidatu dira,gramatikabatzordeanleheniketa osokobilkuranondoren, eta zuzenikusi den guztietan behar bezala jaso dira.Hemenduzu, hortaz, libumhau, irakurle, gramatikari dagozkionduda-mudak dituzunean edo, interesgarri suertatuko zaizulakoan. Ongijasoa dahemenmamia, eta irakurriere, errazirakurrik:odituzulerrohauek, nahiz batzuetan badiren itxuraz zail samarrak diruditen gaiak.Patxi AltunabatzordeburuaxAurkibidea1. Perpausa 11.1. Perpaus motak 11.2. Perpausen sailkapena 61.2.1. Atribuzio perpausak 61.2.2. Perpaus iragankorrak 81.2.3. Egitura pasiboak 161.3. Perpausaren egitura 191.4. Osagarrien ordena perpausaren barnean: mintzagai hanpatuaeta galdegaia 221.5. Gramatikahonenegitura .312. Izena .352.0. Sarrera .352.1. Izenen sailkapena .352.2. Izen bakunak, eratorriak eta eIkartuak .422.2.1. IzeneIkartuarruntak .422.2.2. Izenelkartubereziak .462.2.3. Izen elkartuen idazk:era .472.3. Generoa euskaraz 513. Izeonordainak .533.1. Pertsona izenordainak 533.1.1. Pertsona izenordain arruntak .533.1.2. Pertsona izenordain indartuak .553.2.lzenordain zehaztugabeak ~ .58XI3.2.1.Nor galdetzailea 583.2.2. Galdelzaileetatik eratorritako izenordain zehaztugabeak......................................................................................... 603.3. Bihurkariaketaelkarkariak 673.3.1. X-en burua 673.3.2. Elkar 683.3.3, Neure. heure fonna bihurkariak 703.3.4. B'era izenordaina (hura. berau. berorz) 743.4. Ezabaketa 754. 1)etenninalzaileak 794.1. Mugatzaileak 804.1.1. Artikulua 804.1.2. Erakusleak 824.1.2.1. Funtzioa eta fonna. 824.1.2.2. Erakusle indartuak 844.2. Zenootzaileak 864.2.1. Zenbatzaile zehaztuak 864.2.2. Zenbatzailezehaztugabeak 1044.2.3. Zenbatzaile orokorrak 1104.3. Detenninatzailezehaztugabeak l135. Adjektibo sintagma: izenondoak 1155.0. Sarrera: adjektiboensailkapena eta tokia 1155.1. Izenondoakizensintagrnarenbarnean 1185.1.1. Izenondo OOt baino gehiago dugunean 1185.1.2. Izenondo elkartuak 1205.1.3. Izenondoakjuntaduran 1215.1.4. Partizipioa eta izenondoa 1225.2. Izenondoa predikatu osagarrian 1245.3. beraeta berdin 1315.4. Kategori aldaketak 1345.5. Izenondoaren mailakatzea 1355.5.1. Marka fonetikoak 1355.5.2. Marka morfologikoak 136XII5.6. Izenondoa, malla aditzondoak eta konparazioak 1385.6.1. Malla aditzondoak 1385.6.2. Konparazioak 1405.7. Mailakatzeaetadeterminazioa 1485.8. Harriduraperpausaketaizenondoak 1496. Adektibosintagma: izenlagunak 1516.0. Sarrera 1516.1. Jabego genitiboa (-en) 1566.1.1. Forma 1566.1.2. Funtzioa 1576.1.3. Erabilera ; 1576.2. Leku genitiboa (-ko) 1626.2.1. Forma 1626.2.2. Funtzioa eta erabilera 1686.3. Izenlagunaren funtzioa bar dezaketen beste elementuak. 1757. Aposizioa 1797.1. Aposizio ez-murrizgarriak 1797.2. Aposizio murrizgarriak 1807.3. Aposizioan 1817.4. San, santa, saindu., done 1827.5. faun, andere 1837.6. Aposizioak eta kasu markak 1848. Izen sintagmaren kasuak 1858.0. Sarrera 1858.1. Absolutiboa(-0)eta partitiboa (-ik) 1868.1.1. Forma 1868.1.2. Funtzioa 1878.1.3. Erabilera 1888.2. Ergatiboa (-k) 1918.2.1. Forma 1918.2.2. Funtzioa 1928.2.3. Erabilera 192XIII8.3. Datiboa (-i) 1948.3.1. Forma 1948.3.2. Funtzioa eta erabilera 1958.4. Azken oharrak 1979. Aditz motak 1999.0. Sarrera 1999.1. Aditz bakunak 2009.1.1. Aditz bakunak 2009.1.2. Aditz elkartuak 2029.2. Aditzmotak kasugramatikalen arabera 2059.2.1. Nor eta nor-nork motako aditzak 2059.2.2. Sail aldaketak 2089.2.3. Nori sintagma 2149.3. Aditz arazleak 21510. Adizki jokatugabeak 22110.0. Sarrera 22110.1. Aditzoina 22210.1.1. Perpaus lokabeetan 22210.1.2. Perpaus juntatuetan 22310.1.3. Perpaus txertatuetan 22310.2. Partizipioa 22510.2.1. Partizipioa eta izenondoa 22510.2.2. Partizipioaeta izena 22710.2.3. Partizipioa etajokatu gabeko mendeko perpausak 22910.2.4. Perpaus juntatuetan eta zenbait esaeratan 23010.3. Aditz izena 23110.3.1. Aditza eta izena 23110.3.2. Aditz izen deklinatua 23311. Adizki jokatuak: a. trinkoak 241