ZIENTZILARIAK FRANTZIAKO IRAULTZAN - Zientzia Iraultza-denboran gobernuak sodio hidroxidoa behar...

Click here to load reader

  • date post

    05-Feb-2018
  • Category

    Documents

  • view

    234
  • download

    2

Embed Size (px)

Transcript of ZIENTZILARIAK FRANTZIAKO IRAULTZAN - Zientzia Iraultza-denboran gobernuak sodio hidroxidoa behar...

  • goaren bidez aberastuta zegoen burgesiak agintearen kontrolairrikatzen zuen eta hori lortzeko, ordurarte boterea monopoli-zatu zuen aristokraziaren aurka altxa zen. Gainera, merkatal-goaren gorakadarekin 1770etik aurrera indartzen hasi zenindustri iraultzari etekinik handiena atera ziona burgesia horixebera izan zen eta aberaspide berri horrek botere-irrika areagotuegin zion. Absolutismoaren aurkako burruka bizkortuz joan zeneta 1789ko uztailaren 14ean masa paristarrek matxinatu etaBastille hartu zuten; absolutismoaren sinbolo gorena hainzuzen. Giro honetan bizi izan ziren zientzilari frantsesen zerren-da egiten ahalegintzen bagara, izen ugari aurkituko dugu:Monge (1746-1818), Coulomb (1736-1806), Lavoisier (1743-1794), Condorcet (1743-1794), Laplace (1749-1827), Guytonde Morveau (1737-1816), Berthollet (1748-1822), Cuvier(1769-1832), Bichat (1771-1802).

    Entziklopediaren eragina

    Perspektiba zabalxeagoa hartzen badugu, ordea, beste bigizon aipatu behar ditugu, 1789rako biak hilak izan arren:Diderot (1713-1784) eta DAlembert (1717-1783). Izen biokaipatzen baditugu Encyclopdie des Arts, Sciences et Mtiersobra erraldoian izan zuten partaidetzagatik eta lan horrekiraultzarekin zuen lotura hertsiagatik da noski. Giza ezagutzaguztiak ordena alfabetikoan bilduko zituen hiztegi entziklope-diko bat Frantzian argitaratzeko asmoa Le Breton argitaratzai-leari bururatu zitzaion. Chambersek 1728an Britainia Haundianargitaratua zen Cyclopaedia itzultzea eta egokitzea erabakizuen 1745ean editore honek eta itzulpenaren ardura Diderotieman zion. Diderot ordura arte artikuluxkak, nobelak, itzul-

    ZIENTZILARIAKFRANTZIAKO IRAULTZAN

    A. Sagarna

    Aurten 200 urte beteko dira Frantziako Iraultza hasi zenetik. Gertakizun hark izanzituen ondorio politiko, sozial, ekonomiko eta kulturalei buruz asko hitz egingo da

    datozen hilabeteetan, zalantzarik gabe. Nik beste alde batetik jorratu nahi nuke ordeaXVIII. mendearen hondarrean mundua asaldatu zuen gertakari hura. Izan ere, 1789.

    urtea zientzia modernoaren jaiotza ezagutu zuen 1775. urtetik 1805era bitartekodenboraldi garrantzitsuaren erdi-erdian egoteak jakinmin berezia sortu bait dit. Nolabizi izan zituzten beren garaiko gorabehera zalapartatsuak aldi hartako zientzilariek,bereziki zientzilari frantsesek? Hauxe da, hain zuzen ere, aztertu nahi nukeen gaia.

    ERANSKINA

    rantziako Iraultza 1789tik 1799ra bitartean Fran-tzian Antzinako Erregimena suntsi erazi zuenmugimendua izan zen. Gertakari-sail honen zioa,Europa-mailan gauzatzen ari zen iraultza zabalagobatean bilatu behar da zalantzarik gabe. Merkatal-

    penak eta hainbat eratako idazlanak eginez nola hala bizi izanazen. Le Bretonek eskaintza egin zionean Diderot hiru hilabetegartzelan egon eta irten berria zen. Badirudi itzalera joanbeharra izateko arrazoia eboluzioa hautespen naturalen batenondorio izan daitekeela azalduz argitaratu zuen saiakera batizan zela.

    Diderotek gogoz onartu zuen Le Bretonen eskaintza non-bait, eta lan hark ez zuela itzulpen hutsa izan behar pentsatuzuen. Frantziako jakintsu handienei zientzi gaiei buruzko arti-kuluak eskatzen hasi zen eta DAlembert matematikaria hartuzuen hauek gainbegira zitzan.

    Obrak guztiz gainditu zuen hasierako asmoa; itzulpen

    Fegokitua izan ordezerabat originala izanzelako batetik etainformazio hutsa ema-tearekin konformatubeharrean aginteareneta tradizioaren aur-kako manifestu es-kandalagarri eta janse-nisten, jesuiten, aristo-kraten eta jauntxoengorrotagai bihurtu ze-lako bestetik. Madamede Pompadour eta Ma-lesherbes Liburutegikozuzendaria, h.d. Fran-tzian egiten ziren argi-tarapenen arduranagusia zuena, Diderot

    bezalako pertsonaia ahaltsu batzuen babesa izan arren,1752an eta 1759an Encyclopedie debekatua izan zen. Haatik,erdi ezkutuan bazen ere, aurrera joan ziren lanak eta 1765ean

  • D'Alembert entziklopedia irakurriz Madame Geoffin-enean

    testuak kaleratu ondoren1772an irudiak argitaratu ziren.

    Dideroten lan setatsuariesker burutu zen obra eskergahura, zeren eta bere lankideaskok, DAlembertek berauenartean, gartzelara joateko bel-durrez lana bertan behera utzizuten. Agintariengandik debe-kuak ezezik editorearengandikzentsura ere nozitu zuen az-kenerako entziklopediak.

    Entziklopedian lankide izanzirenen eta hauen jarraitzaileenideologiari, entziklopedismoderitzo. Administrariak, teknika-riak, artistak, industriariak eta

    Entziklopediaren lehenengoargitarapenaren (1751) azala

    merkatariak ziren mugimendu honen alde zeudenak. Aristo-krazia ez bezala produkzio-prozesuarekin erlazionatutakojendea zen.

    Gizartean inposatuta zegoen dogmatismoarekiko jarrerakritikoa hartuz, zalantza metodikoari leihoa zabaldurik, ihar-duera intelektualak eta praktika uztartuta, jokabide berri batiekin zioten entziklopedistek. Arimaren eta gorputzaren, feno-meno psikiko, fisiko, kimiko eta biologikoen arteko funtsezkobatasunaren alde azaldu ziren. Gizakien arteko berdintasunnaturala aldarrikatu zuten eta liberalismo ekonomikoaren aldeegon ziren. Entziklopedia izan zen hain zuzen honela pen-tsatzen zutenen biblia.

    Lavoisier: kimikaren oinarri

    Garai honetan bizi izan ziren zientzilari batzuk burubelarrisartuta ibili ziren jokabide berri honetan. Lavoisier kimikaria,esate baterako, gogor ahalegindu zen ordenu berriaren erai-kuntzan. Herriaren bizimodua hobetzeko hainbat ekintzatanhartu zuen parte. 1760an hirien argikuntza hobetzeko metodo-tan lan egin zuen eta 1770ean bolboraren fabrikaziorako kre-sala lortzeko metodo berriak asmatu zituen. Azken haueninportantzia soziala argitzeak merezi du, zeren zientzilari hura

    bultzatzen zuen asmoa erakusten bait du. Garai hartan ez zenezagutzen kresala produzitzeko metodorik eta horregatikbolbora egiteko behar zena funtzionari ofizialek nekazariensotoetako hormetan sortzen zena biltzen zuten landetxetanmila desmasia eginez. Nekazariek nozitzen zituzten kalteakgutxitzea zen Lavoisier ikerketa haiek egitera bultzatu zuenasmoa. 1778an landetxe eredugarri bat jarri zuen eta 1780anlaborantza modernizatzeko lanetan ibili zen.

    Arrazoi asko daude Lavoisier kimika modernoaren aita izanzela esateko. Adibidez XVIII. mendeko kimikari askok zera ustezuten: ura lur bihur zitekeela luzaro irakin eraziz gero, egun

    Lavoisier eta bere emaztea

  • askotan zehar berotzen zen urak hondakin solido bat uztenzuelako. Baina Lavoisierek ura irkain eta kondentsarazi zuenbehin eta berriro eta arretaz pisatu zituen ura eta ontziasaiakuntza aurretik eta bukatu ondoren. Hondakinak agertuziren, baina uraren pisua ez zen aldatu; ontziarena aldiz bai.Argi zegoen hondakina urak ontzia jan zuelako agertu zela etaez ura lur bihurtu zelako.

    Garai hartan onartzen zen beste teoria bat Stahlek (1660-1734) proposatutako flogistoarena zen. Erragaiak flogisto deituzuten substantzia batean aberatsak zirela zioen mediku alemanhonek eta errekuntzaren bidez hau galdu egiten zela.Horregatik ezin omen ziren erre errekuntzaren hondakinak;flogistoa falta zitzaielako. Errekuntzan aireak betetzen zuenfuntzio bakarra flogistoa garraiatzea zela uste zuten. Lavoisier,hirietako argikuntza aztertzen ari zela, substantziak airetanberotzen hasi zen 1772an. Behin, beste kimikari batzuekinbatera, diamante bat erosi zuen. Ontzi itxi baten barnean etalupa batek kontzentratzen zituen eguzki-izpien eraginaren peanipini zuen. Diamantea desagertu egin zen eta ontzia karbo-no(IV) oxidoz bete zen. Diamantea ez zen erretzen. Fosforoaeta sufrea ere erre zituen eta lortutako produktuek jatorrizkoekbaino gehiago pisatzen zutela ikusi zuen. Beraz airean zegoensubstantziaren bat erantsi zitzaiela pentsatu zuen. Metalaren,oxidoaren eta airearen multzoak berdin pisatzen zuen ordeaberotuta gero. Oxidoak pisua irabazi bazuen, aireak galduabehar zuen eta orduan ontzian hutsa sortuko zen. Ontzia irekizuenean airea sartzen hasi zen bertan eta multzoa astunagobihurtu zen. Oxidazioa eta errekuntza ez ziren flogisto-galerare-nak; airearen parte baten irabazia baizik. Materiaren kon-tserbazioaren legeari oinarriak jarri zizkioten saiakuntza haiek.

    Airea bi gasen nahastea zela erakutsi zuen horrekinLavoisierek. Errekuntza mententzen zuenari oxigeno deitu zioneta bigarrenari Chaptalek 1790ean gaur ezagutzen dugunnitrogeno izenaz bataiatu zuenari berriz azote (bizirikgabeko). 1787an Berthollet, Fourcroy eta beste kimikaribatzuekin lankidetzan Nomenklatura kimikoko metodoakizenburua izan zuen liburu bat egin zuen. Gaur erabiltzen dugunnomenklatura kimikoa printzipio haietan oinarritzen da oraindikere.

    Aurrerapen guzti hauen sortzaileari ordea, pekatu barkaezinbat egozten zioten antimonarkiko erradikalek. Milioi erdi batlibera inbertitu zituen behin Ferme generale deiturikoan bereikerketetarako diru pixka bat irabaztearren. Ferme generalehori Gobernu frantsesarekin hitzarmena zuen baltzu bat zen.Gobernuak salneurri jakin bat jartzen zion honi zergak biltzekoasmoz. Salneurri hori ordainduta gero geratzen zen dirua,

    Marat 1793.ean

    baltzuaren irabazia zen. Frantzian gorroto handia zietenlaborari hauei; azkeneko sosa ere zurgatzen ahalegintzen baitziren. Lavoisierek ez zuen poltsikurako gorde irabazitako dirua,baina urtebetean mila libera irabazi zituen eta hori ez ziotenbarkatu. Gainera 1771n baltzuko buruzagi baten alaba gazte,eder eta bizkorrarekin ezkondu zen eta hori ere ez zen nonbaitbarkagarri.

    Bestetik, Lavoisier Zientzi Akademiaren partaide zen 1768.urteaz geroztik eta 1780an Paul Marat kazetari eta sasizien-tzilariak erakunde horretan sartu nahi izan zuenean, Lavoi-sierek ahalegin guztiak egin zituen Marati ateak ixteko, honekAkademiari eskaintzen zizkion lanak ergelkeria hutsak zirelako.

    1792an antimonarkiko erradikalak boterearen jabe egin etaFrantzian Errepublika ezarri zutenean Ferme generalekoeiaurka ekin zieten. Lavoisieri laborategia kendu zioten eta geroatxilotu ere egin zuten. Ordurako Marat agintari berrien arterabildua zen eta Lavois