Lezoko euskararen azterketa

download Lezoko euskararen azterketa

of 245

  • date post

    28-Jan-2017
  • Category

    Documents

  • view

    260
  • download

    17

Embed Size (px)

Transcript of Lezoko euskararen azterketa

  • Lezoko euskararenazterketa

    Joxe Luix Agirretxe Mitxelena (Lezo, 1969)

    Pasaia-Lezo Lizeoan egin zituen unibertsitaterabitarteko ikasketak. Ondoren Filologian lizen-tziatu zen (Deustuko Unibertsitatea, 1994). Oroi-tzene AEK Euskaltegiko kide sortzaile. Azkenurte hauetan euskarazko hedabideen munduanmurgildurik dabil, OTBren sortzaileetakoa,Orratx! aldizkariaren koordinatzailea, eta Oar-soaldeko euskara teknikaria da egun.

    Imanol Esnaola Arbiza (Lezo, 1971)

    Pasaia-Lezo Lizeoan ikasia batxilergoa bitarte-an. Ondoren filologian lizentziatua (1994) etagaur egun gazte euskaldunen euskarari buruzkodoktorego tesia egiten. Oroitzene AEK Euskal-tegiko kide sortzaile. Azken urte hauetan sozio-linguistika gaietan murgildurik dabil, besteak bes-te UEUko soziolinguistika sailean, BAT sozio-linguistika aldizkarian eta SEI (Euskal Soziolin-guistika Institutua Sortzen) elkartean.

    LE

    ZO

    KO

    EU

    SKA

    RA

    RE

    NA

    ZTE

    RK

    ETA

    Jox

    e L

    uix

    Agi

    rret

    xe |

    Iman

    ol E

    snao

    la

    LEZOKO UNIBERTSITATEKO UDALA

    Joxe Luix Agirretxe | Imanol Esnaola

    Lezoko euskararen azterketaEuskara batuak finkatze bidean urrats aski sendoak eman dituen honetan, euskal-kiak eta tokian tokiko hizkerak ere beren lekuaren bila hasiak dira. Horretarako,ordea, lehen-lehenik, eta kasu askotan beranduegi izan baino lehen, tokian-tokikoondare aberats hori bildu eta txukun antzean ezagutzera eman beharra dago. Hori-xe da bere apalean liburu honen xedea, Lezoko berezko hizkera, berezko euskarabildu eta ezagutzera ematea. Jaizkibelpeko hiztun zorrotz eta argien ahotatik zuzen-zuzen hartutako esanak aurkituko dituzu lan honetan. Euskara Nafarroatik ateraeta Gipuzkoan sartzeko prestatzen hasten den eremuko hizkera freskoa hain xuxen.

  • Lezoko euskararen azterketa

  • Lan hau Lezoko EmakumeAbertzale Batzako kide izan ziren

    Lezoko emakume guziei eta haien seme-alaba izanik gaur egun etxetik urrunegiditugun Ramon, Fanekas, Xabier, Jabi

    eta Juanitori eskainia da.

    Maita, maita nazazu gutxiago.Goza, goza nazazu gehiago.

    A. Duhalde. (1997)

  • Lezoko euskararenazterketa

    Joxe Luix Agirretxe MitxelenaImanol Esnaola Arbiza

    LEZOKO UNIBERTSITATEKO UDALA

  • Guztiz debekatuta dago liburu hau bere osoan edo zati batean erreproduzitzea, hala nola edozein

    sistema informatikotan edo bestelako almazenamendu edo

    informazio-lorpenekotan sartzea eta edozein modutan edo dena-delako baliabide erabiliz transmititzea,

    baliabide hori elektronikoa, mekanikoa, fotokopia, grabazio nahiz bestelako metodozkoa izanda ere,

    Lezoko Unibertsitateko Udalaren aldez aurretiko eta idatzizko

    baimenik gabe.

    Joxe Luix Agirretxe Mitxelena eta Imanol Esnaola Arbiza

    Azala eta diseinua: Txema Garzia Urbina - iZU

    Argazkiak: Iaki Berrio - Agustina Pontesta (bilduma)

    Lezoko Unibertsitateko Udala 2000

    Lege gordailua: SS- 1446/2000

    Inprimatzailea: Antza S.A.L., Lasarte-Oria

  • Hitzaurrea . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9

    SARRERA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11

    LEZOREN KOKAPENA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17

    1.- FONETIKA-FONOLOGIA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 271.1.- Bokalak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29

    Diptongoak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29Beheranzko diptongoak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29Goranzko diptongoak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30Triptongoak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32Bokalen arteko eragina . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32Asimilazioa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33Disimilazioak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35Metatesiak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37Bokal gehitzeak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38Bokal galera. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39Aferesiak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39Sinkopa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39Kontsonanteek eragindako bokal aldaketak . . . . . . . . . . . . . . 40Yod eta Wau . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42

    1.2.- Kontsonanteak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 431.2.1.- Kontsonanteak eta kontsonanteen kokapena . . . . . . . . . . . . . . 431.2.2.- Kontsonanteen erorketak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 471.2.3.- Kontsonante bilketen inguruko bilakaerak . . . . . . . . . . . . . . . 48

    Sabaikaritzea (Automatikoa eta adierazkorra) . . . . . . . . . . . . 52Asimilazioak. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55Metatesia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56Alternantziak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56Kontsonanteen galera . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57Kontsonanteen gehitzeak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60

    2.- M ORFOSINTAXIA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 632.1.- Izen sintagma . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65

    Aurkibidea

  • 2.1.1.- Izenaren morfologia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 652.1.2.- Pertsona izenordainak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 732.1.3.- Determinatzaileak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79 2.2.- Aditz sintagma . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 832.2.1.- Aditzaren morfologia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 832.2.2.- Aditzondoak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1142.3.- Sintaxia. Perpaus egiturak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1172.3.1.- Lokailuak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1172.3.2.- Juntagailuak. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1222.3.3.- Menderakuntza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 124

    3.- LEXIKOA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1373.1.- Hitzen eratorpena . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1373.2.- Elkarketa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1143.3.- Esapide eta lokuzio bilduma . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1453.4.- Hiztegi hautatua . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 147

    4.- LEKUKOEN ZERRENDA ETA ETNOTESTUAK . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1634.1.- Lekukoen zerrenda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1654.2.- Etnotestuak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 165Gregorio Arruti . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 167Elena Garmendia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171Fernando Legorburu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 175Nikomedes Pikabea. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177Kandi Salaberria . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181Erramun Salaberria Lopetegi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185Pepita Salaberria . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191Rafael Agirre . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 197Juan Joxe Zabaleta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201Joxe Migel Treku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 205Xixili Pikabea eta Manoli Pikabea . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 209Melintton Garmendia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 215

    5.- O NDORIOAK . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 219

    6.- IKURREN ZERRENDA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 225

    7.- BIBLIOGRAFIA. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231

  • H I T Z A U R R E A

    Lezoar maite hori:Hemen duzu herriko bi semek paperera ekarritako lan handi

    baten argazki ttiki bat. Ongi ulertu duzu, bai, argazki ttiki bat.Paperera ekarrita dezenteko neurria baldin badu ere, argazki tti-ki bat besterik ez da, lan galant baten argazki ttiki bat.

    Izan ere, handia, galanta, latza da gero mendez mende Lezoizeneko herri honetan bizi eta lan egin duten gizon eta emakume-ek egin dutena. Elkarrekin jolastu, haserretu, lizunkeriak esan,lan egin, adarra jo eta beste hamaika betebehar asetzeko euskara-ren aldae