eta izan(go) da ... Aldiri. Arkitektura eta abar 16 Iraultza egin da, eta feminista izan da. 60...

Click here to load reader

  • date post

    05-Mar-2021
  • Category

    Documents

  • view

    4
  • download

    0

Embed Size (px)

Transcript of eta izan(go) da ... Aldiri. Arkitektura eta abar 16 Iraultza egin da, eta feminista izan da. 60...

  • Aldiri. Arkitektura eta abar

    16

    Iraultza egin da, eta feminista izan da.

    60 urte. Sinestezina dirudi, baina 60 urte igaro dira, soilik, begi itxi-ireki bat, edo eternitate bat.

    Profita dezagun urteurren hau denboran atzera salto bat egiteko, eta pintzelkada batzuetan, gogora ekar dezagun gure Lur planeta hura nola zegoen diseinaturik gure amona adoretsuek atzean utzi eta gaur egun gure etxea den Trappist-1F(eminista) planetara mugitu aurretik.

    Gaur egun zail egiten zaigu ulertzea nola eraiki eta iraun zuten hain luzaroan heteropatriarkatuaren arauei jarraituz diseinaturiko emakume-gizonen jendarte, ohitura, espazioek.

    Irudika dezagun, esate baterako, hiria.

    Trappist-1Fn jaio garenok, eskolan ikasi dugu garai hartako kale-izendegietan, gizonezkoak bakarrik ageri zirela, gehienetan politikariak, militarrak, elizgizonak... Gaur egun pentsaezina litzateke! Ikasi dugu hiri-ekipamendu edo azpiegitura nagusiak ere, erabilera maskulinora zuzendurik zeudela, futbol-estadio handi eta garestiak, edo alarde eta desfile folklorikoak ospatzeko etorbide zabalak.

    Badira, hala ere, oharkabean pasa diren beste zenbait aldaketa, gure hiri-ingurunea goitik behera irauli dutenak. Hala nola, ezin aipatu gabe utzi hiri-zonifikazioaren ezabatzea: XX. mendeko hirietako gaitz guztien sorburua, lan produktibo eta erreproduktiboaren arteko genero- banaketa eta hierarkizazioa justifikatzen zuen tresna nagusia. Egungo hirian, mixitè-aren, dentsitate altuen, gainjarritako erabileren hirian, xaboi-fabrika txikiaren alboan dago eskola, notaritza gaineko terrazan auzoko baratze kolektiboak

    (Schröder, 2016).

    Soldatapeko eta ordaindu gabeko lanen arteko bereizketa fisiko hori ezabatzearekin batera, mugikortasuna ere goitik behera birplanteatu da: etxetik lanerako ibilbidean oinarritutako eskema lineala albo batera utzita, herritarren benetako mugimendu-beharrak kontuan hartuta funtzionatzen du gaur egun garraio publikoak, teknologia berrien bidez momentu oro ibilbidea eskaerari moldatuz. Laneguna amaitzean haurren bila pasa, haiekin baratzera joan, erosketan egin, kirola egin eta etxera. Horri guztiari egokitzen zaio garraio publikoa gaur egun.

    Eta ibilgailu partikularrak desagertu ez badira ere, haien erabilera eta eskatzen zuten azalera izugarri murriztu dira: Woonerf ereduan oinarritutako gidalerroak garatuz (oinezko nahiz ibilgailuak kota berean egotea, erabiltzaileen lehentasunak definitzea, ibilgailuen abiadura mugatzea…) kalea gure egin dugu.

    (Jane Jacobsek duela jada 100 urte planteatzen zuen bezala, oinezko vs kotxe antagonismo-kontakizuna fiktizioa da, eta hiriko komertzioak hornitzen dituen garraio partikularra, nahiz eta bigarren plano batean utzi, mantendu egin behar da; zona zabalegiak peatonalizatzearen arriskua begi- bistakoa da: hiri hutsak bihurtzea)

    Aldaketa hori batez ere haurrek nabaritu dute: jada ez dute jolastoki jakin baten beharrik (ai! mende hasierako plastikozko kaiola txiki haiek, edonor erotzeko moduko kolore bizi-bizi eta sinbologia militarizatu haiekin!), seguru etxe azpiko edozein txokotan josta daitezke, kotxeekin adi ibili gabe.

    Aldiri, 2017, II, 30, 16-18, ISSN 1889-7185

    Ana Almandoz Forcén Michela Lamedica Lispi

    Arkitektoak eta M-etxea kolektiboko kideak

    Jasotze-data: 2017-05-01 Onartze-data: 2017-05-18

    NARRAZIOA

    ++++++++++++++++++

    ... eta izan(go) da

  • 30. zenbakia / Generoa eraiki!

    17

    Aldiri, 2017, II, 30, 16-18, ISSN 1889-7185

    Eta horrekin batera, karga bikoitza ezabatu da, autonomia ere berreskuratu baitute: eskolara edo aitona-amonarengana bakarrik joan daitezke; aurreko ereduan, haurrek beren kabuz bide hori egin ezinean pertsona helduekiko dependentzia sortzen zen, beste zaintza-lan bat gehituz gainera gurasoei, normalean emakumeengan erortzen zena.

    Espazio publikoak vs pribatuak

    Idazten ari garen bitartean, sinestezina dirudi hiri haiek nola zeuden diseinatuta, nola baztertzen zituzten emakumez gain, haurrak, adinekoak, mugikortasun-aniztasuna dutenak, lan eta ekonomia sistematik at daudenak; bigarren mailako hiritarrak bailiran. Zonifikazioaz eta automobilek lapurtutako hiri-espazioaz gain, bazen modelo hori elikatzen zuen beste dikotomia bat: espazio publiko eta pribatuen artekoa. Momentu batean bi esfera horiek polarizatu egin ziren erabat: alde batetik, etxe barneko pribatutasun- beharraren antsietatea, eta, bestetik, espazio publikoaren aseptikotasuna, zibismo-ordenantzen bidez sustatuta, desplazatzea eta kontsumitzea soilik onartzen zutenak (Arendt, 1958)

    Baina aspaldi jabetu gara publiko eta pribatuaren tarteko espazio hibridoen balioaz, eta hiri-planeamenduan txertatzen ditugu gaur egun: plaza handiak eta etorbide zabalak ekidin, eta plaza txiki eta kaletxoz ehunduta daude gure auzoak. Egitura horrek XX. mendean galtzen hasi ziren komunitateak birsortzen lagundu du, eta horri esker zaintza-lanak etxetik atera dira, kolektibizatu egin dira, ikusgarri egin dira. Politizatu egin dira.

    Egia da iraultza aurreko urteetan izan zirela Lur planetako hirietan genero-desberdintasuna ekiditeko saiakerak; baina hartzen ziren neurriak, sarri, kontraesankorrak ziren, eta gaitza baino okerragoak ziren konponbideak; adibidez, «puntu beltzak» zeritzen hiriko leku ezkutuekin tematzen hasi ziren hainbat erakunde publiko. Esate baterako, hainbat hiritan, atarien kokapena edo diseinua definitzen zuten ordenantzek, betiere sexu-erasoen mamuaren ondorioz. Denbora-tarte batez esfortzu guztiak puntu horiek eraldatzen pasa zituzten, arkitektura protekzionistaren

    bidez arazoa konpontzeko ahaleginean. Pentsa! Indarkeria ia istripu edo ezbehartzat hartzen zen, momentu txarrenean leku txarrenetik pasatzearen ondorioa.

    Gaur egun, arazo hori kontingentziatzat hartzeari utzi diogu, badakigulako eraso sexistak ez dituztela lux-urritasunak edo ezkutalekuek sortzen. Eta eskerrak ez dugula hiriko txoko bakoitza fokoz josi… bestela, non erreko genituzke lehen zigarroak? Non ezkutuan, nahi dugunarekin, beldurrik gabe, larrua jo? Puntu beltzak, hau da kontrolpean ez egoteko puntuak, babesten ditugu.

    Etxeen sexua

    Iraultza egin da, eta feminista izan da, baita arkitektura eta espazioen diseinuan ere.

    Zenbat aldaketa, Lur planetako etxebizitza-legeetatik! Harrituta gogoratzen ditugu familia nuklear heteronormalei zuzendutako etxe minimoak, «habitación conyugal» eta guzti; eta lan-banaketa indartzeko neurriak, beste espazioetatik bereizitako sukalde ñimiñoak, etxekoandre perfektuaren gozamenerako!

    Modelo bakar horren suntsipena, eredu desberdinak biderkatzearen ondorioz gauzatu da: aukeratu, gainjarri, moldatu, eta norberak bere beharrei erantzun. Hala nola etxeko lanen enklaustramenduaren ezabapena, familia anitzeko bizi-unitateak, sukalderik gabeko etxeak (Puigjaner, 2014), edota lan produktiboa, jatorriz etxetik kanpo egiten zena, etxe barneko espazioan sartzea.

    Gure kaleetan birsortu diren komunitateak, bizitokietan ere agertu dira. Hain zuzen ere, etxebizitza kolaboratiboen eskutik, etxeko rol-dinamikak goitik behera aldatu dira: zabaltzen ari den eredu iraultzaile horrek ez du soilik wi- fiaren kontratua edo garbigailuentzako espazioa partekatzen, bizitza osoaren antolamendua zeharo birplanteatzen du. Haurren zaintza banatzeak, sukalde komunitarioetan otorduak egiteak, baratza kolektiboa landatzeak edo bizilagunen arteko kontsumo-taldea sortzeak garai bateko baserriko bizitza gogorarazten dute, baina desberdintasun batekin: zaintza-lana jada ez zaie emakumeei egokitzen

    Irudia ~ Lehen mailako futbol-zelaiak: 1 eta 3, gizonezkoak, erdigunean (Anoeta eta San Mames hurrenez hurren) 2 eta 4, emakumezkoak, aldirietan (Zubieta eta Lezama). Egilea ~ Ana Almandoz Forcén.

  • Aldiri. Arkitektura eta abar

    18

    Aldiri, 2017, II, 30, 16-18, ISSN 1889-7185

    genero-mandatua balitz bezala, baizik eta pertsona bakoitza horietan aritzen dela, bokazioz edo disponibilitatearen arabera.

    Lur planetako «tradizioak» zaintza-lanak generoz banatzeko erabiltzen ziren, eta legeak berriz inbisibilizatzeko: hiri askotako ordenantzetan, hala nola Babes Ofizialeko Etxeen araudian, arropa bistara eskegitzea debekatua zegoen.

    Estetika-irizpide zalantzagarri horien atzean zera zegoen: emakumearen gain erortzen zen lan hori ezkutatzea. Eskerrak gure etxe barruko jarduna ez den jada lotsagarritzat hartzen, eta horren arrastoak lotsarik gabe ikusarazten ditugun.

    Komun(itateak)

    Leku publikoetan ere, bazen zenbait lege absurdo. Zenbat lotsa, biluztasunari beldur, erlijio-moralitate…! Komun publikoak mende hasieran geratzen ziren generoaren arabera banandutako azken espazioetakoak izan ziren -paradoxikoki, etxebizitzetan ez zen banaketa hori egiten-. De Laurentis-ek zioen bezala, arkitektura «genero- teknologietan diskretu eta eraginkorrena» zela bereziki argi ikusten zen leku horietan (De Lauretis, 1987).

    Hasieran, Potty Parity bezalako mugimenduen ideiak onartu ziren (American Restroom Association, 2017): arrazoi fisiologiko eta kulturalengatik emakumezkoek gizonezkoek baino denbora gehiago behar zutenez komunean, batzuen komunei gordetako espazioa besteena baino 2-3 aldiz handiagoa eginez konpentsatzea. Ilara amaigabeak ekidin ziren espazio eta denbora erlazionatzen zituen nolabaiteko ekuazio bat aplikatuz. Baina konponbide horrek ez zien erantzuten garai berrietan sortu ziren mugimendu eta identitate desberdinei (queer, hirugarren generoa, generorik gabe definitzen ziren pertsonak, etab.). Binarismoa baztertu eta komun komunen sorrera etorri zen, gaur egun ezagutzen ditugun bezala. Tartean etorri ziren tradizionalki gor