Butroiko euskara - Dialnet NORI Hemen bi bereiztu behar dira, NOR-NORI denean eta NORK-NORI- NOR...

Click here to load reader

  • date post

    22-Oct-2020
  • Category

    Documents

  • view

    2
  • download

    0

Embed Size (px)

Transcript of Butroiko euskara - Dialnet NORI Hemen bi bereiztu behar dira, NOR-NORI denean eta NORK-NORI- NOR...

  • Butroiko euskara IÑAKI GAMINDE

    L Lan honetan agertzen diren dato gehienak magnetofonoz jaso geni- tuen, hala ere gauza batzu eskuz laso genituen bertan edukitako elkarhizketetan.

    Hona hemen eduki ditugun ereizleak: Bibiana Barandika (68 urte) Joxe Barandika (60 urte) Maria Bilbao (69 urte) Ana Fano (44 urte) Esther Elgoibar (23 urte)

    Lana lau zatitan banatzen da: 1) Fonetika 2) Morfologia eta aditza 3) Sintaxisa 4) Hiztegia eta esaldien bildurna

    Azkenengo za:i honetan hitz zerrenda bat ematen dugu hitz bakoitza- ren alboan batuaz eginiko itzulpena jarririk. Esaldien bilduma horretan magnetofonoz jasotako esaldi guziak aurkezten ditugu; esaldi horiek bat- zean galdeketa bat erabili genuen, hots, itzulpenak dira, beraz ezin da joskera kontutan hartu, izan ere, erdararen eragina oso handia da.

    Laburdurak A.e. aditz erroa P pluralegilea A aldia

    Hauek bakarrik erabili ditugu eta ez asko.

    Iñaki Gaminde 82-IV-l l

    FONETIKA

    Lan honetan Euskaltzaindiak erabiltzen duen ortografia darabilgu. Butroen ez dira /z/ eta /ts/ erabiltzen ezta Here, beraz hizki hauek

    bertako testoetan ez dira agertuko.

  • INAKI GAMINDE

    Bokalak /i, e, a, o, y, U/ /y/ hots hau /u/ eta /o/ tarteko bat adierazteko erabiltzen dugu. Kontsonanteak J darabilgu guturala adierazteko; /y/ hau sapaikaria adierazteko eta /f/ igurzkaria adierazteko. Aldaketa batzu

    Ezkerreko aldean Butroen erabiltzen diren hitzak jartzen ditugu eta alboan, oharrik ez ba dago, beraien pareak batuaz.

    A/E betzuk = batzuk

    . beskari = bazkaria gare - - gara merketari = merkatari senbet = zenbat ollende = oilanda

    E/A asarratu = haserretu akarra = akerra asurre = hezurra garriko = gerriko

    A l 0 orrotza - - orratza ollosko = oilasko

    A/U ukubille = ukabila

    El1 ikisi = ikasi

    Lehendabizi «ikasi» batetik «ikesi» batera igarotzen da aurreko 1-en eraginaz, beraz alternantzia «ikesi»/«ikisi» dateke.

    I/E eretxi - - eritzi eperdi = ipurdi

    E/U gusurra - - gezurra eperdi = ipurdi

    E l 0 eso = heze

  • BUTROIKO EUSKARA

    I /U usena - - izena uger iñ - - igeri egin ule = ile urune - - irina

    Alternantzia hau ia Bizkaia osoan hedatua dela esan dezakegu.

    u11 libirii = liburu

    O / U arnurru - - amorro askunarru = azkonarra iñusente - - inozente sokorru = sokorro

    O/E erle j u = erloju

    O 11 lanbri = lanbro

    U/E ingerun - - inguruan

    AO/AU ao - - ay d ao = day ixay da = izango da asa0 - - asaq geiao - - geiay

    Aldaketa hau Butroen zaharrengandik gazteengana nabaritzen da, gaz- teek ATJ erabiltzen dute.

    AUtU intxurre - - intzaurra iruli = irauli belune = belauna

    A/AU yaube = jabe

    AI/EI neiko = nahiko

  • INAKI GAMINDE

    A111 Butroen, bertan, bietara erabiltzen dira honoko hauek: gaittutgittu saittuttsittut naiok~niok Gero, beste alde batetik, «usiñe» erabiltzen da «usaina»-en ordez.

    AIIA attittek = aitite (bizkaiera orokorra) arrañe - - arraina

    AUIO arrosi = aharrausi arrotze - - arrautze

    EIIE bengon = behingoan

    E111 niskiklneiskik niskio~neiskio

    Hauek Butroen bietara erabiltzen dira.

    E UIE deude~dere neude~nere baneukeklbaneko deukeldeko neuskiotneskio

    Hauek denak bietara erabiltzen dira.

    EUIO deust~dost deusteldoste eukiloki neutzenlnotzen

    Hauek denak bietara erabiltzen dira.

    0 1 1 0 nos - - noiz

    B e r t a n«noin» beste euskalkietako «noren» adierazteko erabilt- zen da, eta gero«norena»-en ordez «noñe»

    OEIE daro+e = dare naro + e - - nare dotzo+e = dotze

    «e» hori plural egile bat da.

  • BUTROIKO EUSKARA

    A-en asimilazioa Yon - - noo - - 00 - - eron - darot - kanpon - - ondon - - aspiñ - -

    joan noa hoa eroan daroat kanpoan ondoan azpian

    IAIIE bei bet = behi bat aitte - - aite nies - - nigas errire = herrira mendire = mendira deille = dagila bier = bihar bixker = bizkar iketza = ikatza ikeratu = ikaratu irekatzi = irakatsi fabrikera = fabrikara arrikede = harrikada inderra = indarra madariketu = madarikatu

    Dakusagunez, nahiz eta 1 eta A tartean kontsonante bat egon 1-en eraginaz kontsonante hori E bilakatzen da.

    UA/UE euskaldune = euskalduna txakurre = txakurra yakune = jakuna (zaigun) yune - - (dinagu) diule = daigula (dezagula) dauleko = daulako daule = daula gure - - gura bustena = buztana bulerra = bularra ugeri - - ugari

    UElU egurdi = eguerdi egustena - eguestena

    J Hasierako J hiteginoan ikus .daiteke, hemen bakarrik tartean aurkituta-

    koak jarriko ditugu: anaje

  • INAKI GAMINDE

    antoju baju buj amanta erle j u frijidu

    P/B bistu - - piztu

    PIM imiñi - - ipini

    PIF fago = pago frake = praka

    D / G deittulgeittu

    Biak butroen erabiltzen dira.

    G / B yabon = jagon

    BIG adagu = adabua lebatza = legatza

    L/R angire = angila (erdarz) armusu = almuerzo » aurki = aulkia

    R/L elastune - - eraztuna

    D/R yedek~yerek eudesanleresan neudelnere

    D-z zaharrek ebakitzen dute gazteek berriz R-z

    FIJ juma erdaraz fumar

    LID bedarra = belarra edurre = elurra iderra = ilarra

  • BUTROIKO EUSKARA

    aitte - - aita yarritten - - yarriten yateaittik = jateagatik seaittik = zergaitik gorrittu - - gorritu itto - - ito itturri - - iturri

    ixi + ixitte daki + dakitt .- in + itte

    kerixak goixe goixe ti ixen deixun elixatik bixerdun leixarra

    kerizak goiza goizetik izan dagizun elizatik bizardun lizarra

    ILIILL ill = hil nabill = nabil ollok = oiloak deille = dagila y abillek = diabilek

    ITZIITX bakotxa = bakoitza intxun - - etzan intxurre - - intzaurra

    INIIN .- in - - egin dakiñe = dakin nekiñ = nekien ariñ - - arin beiñ = behin

  • INAKI GAMINDE

    Bokalen arteko G-en galera e bai = ebagi iñ - - egin iri - - iregi dus = dogus litzikius = litzikigus gogorrao - - gogorrago alabeas = alabeagas alabeana = alabegana sean - - segan eraiñ - - eragiñ ien - - igon egon/eon/on hauek hirurak erabiltzen dira

    Bokalen arteko K-en galera selao = zelako suleu = zu lakoa estaitt = ez dakit

    BokaIen arteko D-en galera botakot = botako dot yokot = joko dot ikustot = ikusiko dot

    Azkeneko N-en galera eda endun = edan huen ya eudesan - - jan zituzten ego intzen = egon hintzen yáixu - - jan egizu naseles = nazen legez

    Bokalen arteko R-en galera yeresaktyesak eresanlesan

    Azentoa Azentoa jartzen saiatu garen arren ezin izan dugu kasu guzietan be-

    reiztu, ahal izan ditugun guzietan jarria dugu hala ere. Azentoak, bai deklinabidean bai erakusleetan singularra eta plurala

    bereizteko balio du, honela: umé úmek

  • BUTROIKO EUSKARA

    giltzé gíltzek onék ónek onéri óneri

    Batzutan hitz berdinak silaba batetan azentuatzen dira eta beste batzu- tan beste batetan, honela:

    basóra basorá etzéra etzerá ekárri ekarrí etórri etorrí ikúsi ikusí

    DEKLINABIDEA

    Nominatiboa alabé, semé, ogí, astó, eskú. alábek, sémek, ógik, ástok, éskuk.

    Dakusagunez plurala lortzeko K jarri ez ezik azentoa ere aldatu behar da.

    ALABA alabé alabék alaberí alabén alabená alabéas alabéntzat alabéaná

    alábak alábek aláberi aláben alábena alábekás alábentzát alábekaná

    ETZE etzén étzetán etzerá é tzetará etzétik étzetatík etzéko é tzetakó etzérakó é tzetarakó etzérañó étzetarañó etzerántza é tzetarantzá

    Alatibo kasoan U eta 1-z amaituriko hitzekin RA erabili beharrean RE erabiltzen da atzizkitzat BURURE, MENDIRE.

    ERAKUSLEAK

    au onék onéri onén onéna

    ori a orrék ak orréri arí orrén aré n orréna aréna

  • INAKI GAMINDE

    onéas orréas aréas onéntzat orréntzat aréntzat onéaná orréaná aréaná

    ónek ónek óneri ónen ónená ónekás ónentzát ónekaná

    órrek órrek órrerí órren órrená órrekás órrentzát órrekaná

    áik áik áirí áin áiñé áikás áintzát áikaná .

    onetán ónetan orretan órre tan onetara ónetará orretara órretará onetatik ónetatik orretatik órretatik onetako ónetako orretako órretako onetarantza ónetarantzá onetarantza órretarantzá onetarako ónetarakó orretarako órretarakó oñetaraño óne tarañó orretaraño órre tarañó

    HARTAN eta hau bezalakoen ordez «ango etzen* eta abar erabiltzen dira.

    Intensiboak auxé onexék onexerí onexén onexená onexéas onexéntzat onéxeaná onéxetás

    o r k é orrexék orrexerí orrexén orrexená orrexéas orrexéntzat orréxeaná

    axe axék arexerí arexen arexaná arexeas arexentzat arexeana

    ónexék ónexék ónexerí ónexén ónexená ónexe kás ónexentzát ónexekaná

    órrexék órrexék órrexerí órrexén órrexená órrexekás órrexentzát órrexekaná

    áixék áixek áixerí áixé n áixená áixekás áixentzát áixekaná

  • BUTROIKO EUSKARA

    BERA eta EUREK berá eúrek berák eúrek berarí eúrerí bere eúren beré eúrená bera