ADITZ DITRANTSITIBOEN BARNE- ADITZ DITRANTSITIBOEN BARNE-EGITURA E. Arregi J. Ormazabal 1. SARRERA...

download ADITZ DITRANTSITIBOEN BARNE- ADITZ DITRANTSITIBOEN BARNE-EGITURA E. Arregi J. Ormazabal 1. SARRERA Lan

of 18

  • date post

    01-Feb-2021
  • Category

    Documents

  • view

    4
  • download

    0

Embed Size (px)

Transcript of ADITZ DITRANTSITIBOEN BARNE- ADITZ DITRANTSITIBOEN BARNE-EGITURA E. Arregi J. Ormazabal 1. SARRERA...

  • ADITZ DITRANTSITIBOEN BARNE -EGITURA

    E. Arregi J. Ormazabal

    1. SARRERA

    Lan honetan, predikatu ditrantsitiboek erakusten dituzten zenbait pro- pietateri buruzko ikerketa txiki bat aurkeztu nahiko genuke, predikatu hauen erlazio tematikoak eta argumentuen arteko erlazio estruktural batzuk azter- tzen dituena. NOR-NORI-NORK egituren ondoan, aditz ditrantsitibo haue- tariko askorekin maiz agertzen diren Postposizio Sintagmen bidezko egiturak ere aztertuko ditugu, bien arteko konparaketa bat eginez.

    Lehenengo abiapuntu bezala eta euskal gramatikalarien tradizio bati jarraituz, NORI eta NOR argumentuen arteko orden ez-markatua NORI > NOR dela asumituko dugu; euskalari gehienek –inplizito edo esplizitoki- asu- mitu duten zerbait da. Autore gehienek datiboaren posizioari buruz ezer gutxi esaten badute ere, adibideetan hurrenkera neutroa adierazterakoan zehar objektua subjektua eta objektu zuzenaren artean kokatzen dute (ik, besteak beste, Lafitte 1969, Goenaga 1980, Ortiz de Urbina 1989, Cheng & Demirdache 1993, edo Euskaltzaindiaren EGLU). Hizkuntzalari bakan ba- tzuk esplizituki asumitzen dute hurrenkera hau, asunzio honen aldeko ebi- dentzia gehiegirik eman gabe (ik. batez ere, Laka 1993, Albizu 1993, Fernández 1996). Lakak (1993), adibidez, hasiera-hasieratik asumitzen du aipaturiko hurrenkera ezmarkatua dela. Dena den, berak proposatzen duen morfologia-sintaxiaren arteko isladapenari buruzko hipotesia ondo oinarritu- ta dagoen heinean, zeharkako ebidentzia da orden ez markatu honen alde. Elordietak (2001) kapitulu oso bat perpaus ditrantsitiboetan orden ez marka- tua (1) adibidean agertzen den ordena dela argudiatzeari dedikatzen dio.

    119

  • E. ARREGI ETA J. ORMAZABAL

    (1) NORK - NORI - NOR – Aditza (Elordieta 2001) (2) Mirenek Peruri liburua ekarri dio

    (1) adibideko eskeman ikus daitekeenez, Elordietaren lanaren eremua zabalagoa da hemen aztertuko duguna baino. Lan honetan ez dugu aditzaren jatorrizko posizioari buruz ezer esango, ez eta subjektuarenari buruz ere. Egia esan, gure lanaren helburua nahiko xumea da: aditz ditrantsitiboen bi barne argumentuen arteko erlazioan sakontzen saiatu besterik ez dugu egingo, (1) eskeman agertzen diren beste zehaztasun guztiak albora utziz.

    Orden ez markatua NORI > NOR dela onartu arren, gure ustez gehiago esan daiteke egitura hauei buruz. Izan ere, orden ez-markatu hau "deribatua" izan daitekeela pentsatzen dugu eta, beraz, argumentuen arteko jatorrizko erlazio hierarkikoa bestelakoa izan daitekeela erakusten saiatuko gara.

    Hurrenkerarekin batera, lan honetan zehar eztabaidatu gabe asumituko duguna zera da, euskarazko Datibo Egiturak hainbat zentzutan beste zenbait hizkuntzatan ematen diren Objektu Bikoitzeko Egituren (Double Object Constructions) parekoak direla. Beste hainbat hizkuntzatan aplikatutako estrategiak –batez ere dagoeneko klasikoak bihurtu diren Barss eta Lasnik-en (1986) asimetriak— erabiliaz, Montoya (1998) eta Elordietak (2001) euskara- ren (3) bezalako Datiboaren Egiturek (4)-en erako Objektu Bikoitzeko Egituren propietateak dituztela argudiatu dute, eta ez. (5)-ko Egitura Preposizionalarenak.

    (3) Mirenek Peruri liburu bat eman dio (4) Mary gave him a book

    May eman-zion bera-akus bat liburu-akus (5) Mary gave a book to him

    Mary eman-zion bat liburu ADLAT bera

    Horretaz gain, Ormazabal eta Romerok (moldiztegian) euskarak NOR- NORI-NORK paradigman dituen hutsuneak, tipologikoki era askotako hiz- kuntzatan ematen den murrizketa baten adierazgarriak (ik. Bonet 1991, Albizu 1997a, 1997b), Objektu Bikoitzeko Egiturei erabat lotuta daudela argudiatzen dute.

    Elordietak (2001) dioenaren kontra, ostera, (5)-ko egituraren pareko adi- bideak euskaraz ere aurki daitezkeela uste dugu, zenbait kasutan behintzat. Horretan oinarrituta, euskaraz datibo alternantziak badirela argudiatuko dugu.

    120

  • ADITZ D ITRANTS7 T1 BO(::\ B.-1 R:\'F-F.GITURA

    Esandako guztia kontutan izanik, gure helburu nagusienetariko bat alter- nantziok euskararen egituran argumentuen arteko oinarrizko erlazio hierarki- koei buruz eman diezaiguketen informazioa aztertzea izango da.

    2. DATIBO ALTERNANTZIAK EUSKARAZ

    Ezaguna denez, NORI komunztadura daukan argumentuak ez du beti aditzarekiko erlazio tematiko berbera. Izan ere, zehar objektuak HELBURUA, ONURADUNA edo JABEA adieraz dezake besteak beste, (6)-ko adibideek era- kusten duten bezala:

    (6) a. Mireni liburua bidali diot [HELBURUA] b. Mireni opari bat prestatu diogu [ONURADUNA]

    C. Mireni etxera etorri zaio [JABEA edo; ik. EGLU 344 orr.]

    Kontutan izan (6)-ko adibide bakoitzeko badagoela egitura alternatibo bat semantikoki asko hurbiltzen zaiona; egitura hauetan guztietan, (6) adibi- dean NORI duen argumentua postposizio sintagma baten bidez azaltzen zaigu:

    (7) a. Mirenengana liburua bidali dut b. Mirenentzat opari bat prestatu dugu c. Mirenen etxera etorri da

    (7) adibidean adlatiboan, destinatiboan edo genitiboan agertzen diren Postposizio Egiturak alde batetik, eta NORI datiboarekin agertzen direnak bestaldetik, guztiz parekoak dira tematikoki. Alternantzia hauen eremua beste hizkuntza askotan aztertu den bera da, eta bi egituren arteko ezberdintasun semantikoak ere ez dira ezezagunak hizkuntzaotan.

    Are gehiago, (8) bezalako kausatiboetan, NORI kasu hartzen duen argu- mentua menpeko irakurri aditzaren EGILEA da, Lafittek (1969) berak aipatzen duen bezala (ik. Deustuko Mintegia 1988):

    (8) Mirenek Aneri liburua irakurrarazi dio

    Chomskyren (1981) Hatsarre eta Parametroak izeneko ereduan oinarri- tzen den gramatika tradizioan —batez ere azken hamarkadan Kasuari buruz- ko lanetan— aditzaren argumentuen bi posizio ezberdin bereizten dira deri- bazioan. Alde batetik, argumentuak aditzarekiko edo, orohar, predikatuareki- ko mantentzen duen erlazio tematikoaren arabera —hau da, aditzaren GAIA, HELBURUA, etab. izateagatik— Aditz Sintagma barruan okupatzen duen posi-

    121

  • E. ARREGI ETA J. ORMAZABAL

    zio sintaktikoa mugatzen da. Bestetik, komunztadura eta kasuaren arabera, argumentuak mantentzen dituen erlazio sintaktikoak zehazten dira, deribazio sintaktikoan mugimenduaren bidez lortzen diren erlazioak hain zuzen.'

    (6)-(8) paradigmetako NORI argumentuen jatorri ezberdina kontutan izanik, badira arrazoi asko datiboa okupatzen duten argumentuen lekua posi- zio "deribatua" dela pentsatzeko. Hau da, ez dago funtsezko arrazoirik adibi- de horietako NORI argumentu guztiak egitura hierarkikoaren posizio berbe- rean sortu direla pentsatzeko, aditzarekiko erlazio anitzak adierazten direla kontutan izanik. Gure ustez, zenbait predikatuk —batez ere eman eta begira- tu bezalako aditzek (ik., besteak beste, Lafitte 1969§5816 eta Etxepare 2001)— datibo argumentua nahitaez hartzea eta alternantziarik ez onartzea gainontze- ko predikatuek ohikoagoa duten alternantzia baten errealitatea estaltzen ari da. Horregatik, orain arte eztabaida teorikoetan planteiatu diren galdera hur- bilenak datibo kasua eta komunztaduraren izaera estrukturala edo inherente- ari buruzkoa izan da (ik. Fernández 1996 eta bertan aipaturiko erreferentziak), eta ez datibo kasua jasotzen duten argumentuen jatorrizko izaerari berari buruzkoa. Datiboa kontutan hartzen duen teoria batek aipaturiko aditz motak alternantzia zergatik erakusten ez duen azaltzen saiatu beharko du, noski, baina alternantziak ematen diren testuinguruen azalpenari lehentasuna ema- nez.

    Antzeko alternantzia tematikoak ematen diren kasu guztietan bezala, (6) eta (7)-ren arteko alternantziak planteatzen duen galdera zera da: nola daude erlazionaturik bi egitura hauek? Gramatika sortzailearen barruan, erabat inkonpatibleak diruditen bi hipotesi mota proposatu dira —bakoitzean bariante ezberdinak daudelarik—. Alternantzia hauek hiztegiaren eremuari atxiki dakizkioke eta sintaxian bakoitzak bestearekiko loturarik gabeko egitu- ra bat duela asumitu. Hori da, modu ezberdinetan, Williams (1994) edo Jackendoffen (1990) jarrera teorikoa, baita, neurri batean behintzat, Pesetskyrena (1995) ere. Bakerren (1988) lanak eta, guri dagozkigun egiture- kin zuzenean lotuta, Larson (1988, 1990) eta Hale eta Keyserrenak (1991)

    ' Terminologiari buruzko ohar bat: nahiz eta hitz ordena eta elementuen arteko orden hie- rarkikoa hiru maila desberdinetan aztertu daitezkeen (jatorrian, A-mugimenduaren ostean eta A-barra mugimenduaren ostean), lan honetan A-barra mugimendua alde batera utzi nahi genuke. Posible den heinean, beraz, mugimendu mota hau kontrolpean izaten saiatuko gara: beraz, azaleko posizioari buruz ari garenean A-katearen azken posizioari buruz ari gara (zehar objektuaren kasuan, Kasu edo komunztadura posizioari buruz, hain zuzen), eta aza- leko ordenez ari garenean, A-mugimenduaren ostean baina A-barra mugimenduaren aurre- tik (NZ-, Galdegaia-mugimendua aurretik) ematen den ordena izango dugu buruan.

    122

  • ADITZ D/TRANTS/TIBOEN BARNF-EG/TURA

    alternantzia hauen azalpen deribazionala bultzatu dute azken hamarkadan. Bigarren ikuspuntu honetatik badago egitura erlazio zuzena, adibidez, (6a) eta (7a)ren anean; biek erlazio tematiko berberak adierazten dutenez, erlazio hauek errepresentazioaren mailan egitura berbera ere partekatu behar dute. Hatsarre honen formulazio ezberdinak egin badira ere, Bakerren UTAH, (9)- an duzuena, bertsio ezagunena eta, neurri askotan, erradikalena da:

    (9) Theta-Ezarpenaren Uniformetasunaren Hipotesia: Hiztegiko elemen- tuen arteko theta-harreman berdinak elementu horien arteko egitura- harreman berdinen bidez adierazten dira S-Egituran (Baker 1988).

    Gure ikuspuntutik, Baker eta bere ondokoen hipotesi deribazionalak abaintail enpiriko eta teorikoak ditu. Egia da eman ditugun alternantzia hauen artean