529-552 MUPEGA AB08 - anuariobrigantino.betanzos.netanuariobrigantino.betanzos.net/Ab2008PDF/2008...

of 24 /24
529 Anuario Brigantino 2008, nº 31 ENTRAMOS NO MUSEO DAS MARIÑAS O Museo das Mariñas é un bo punto de partida para unha visita pedagóxica por Betanzos. Está ubicado no antigo convento de Santo Domingo (s. XVI-XVIII) e conserva fermosas portas barrocas, unha * Alfredo Erias Martínez é director do Museo das Mariñas, do Anuario Brigantino e arquiveiro- bibliotecario municipal de Betanzos (http://www.alfredoerias.com). Texto publicado, sen imaxes, nas Actas do I Encontro Iberoamericano de Museos Pedagóxicos e Museólogos da Educación. Santiago de Compostela, Xunta de Galicia (Consellería de Educación e Ordenación Universitaria, Secretaría Xeral, Museo Pedagóxico de Galicia), 2008. Este primeiro encontro tivo lugar do 20 ó 22 de febreiro de 2008 en Santiago de Compostela, facendo os participantes unha visita de traballo a Betanzos. Betanzos pedagóxico ALFREDO ERIAS MARTÍNEZ* escalinata monumental, así como vistas magníficas sobre a praza do Campo e sobre a torre da igrexa do propio convento desde a que se lanza o famoso Globo todos os 16 de agosto polas festas patronais de San Roque. Unha das numerosas visitas escolares ó Museo das Mariñas. Aquí, na zona adicada ás ANTIGAS ESCOLAS. Sumario Preséntase neste traballo unha síntese de feitos e valores pedagóxicos que aporta o Museo das Mariñas en particular e Betanzos en xeral. Abstract In this work we present a synthesis of events and teaching values contributed by the Museum das Mariñas in particular, and Betanzos in general. Imaxes do autor

Embed Size (px)

Transcript of 529-552 MUPEGA AB08 - anuariobrigantino.betanzos.netanuariobrigantino.betanzos.net/Ab2008PDF/2008...

  • 529Anuario Brigantino 2008, n 31

    BETANZOS PEDAGXICO

    ENTRAMOS NO MUSEO DAS MARIASO Museo das Marias un bo punto de

    partida para unha visita pedagxica porBetanzos. Est ubicado no antigo conventode Santo Domingo (s. XVI-XVIII) econserva fermosas portas barrocas, unha

    * Alfredo Erias Martnez director do Museo das Marias, do Anuario Brigantino e arquiveiro-bibliotecario municipal de Betanzos (http://www.alfredoerias.com). Texto publicado, sen imaxes, nasActas do I Encontro Iberoamericano de Museos Pedagxicos e Muselogos da Educacin. Santiagode Compostela, Xunta de Galicia (Consellera de Educacin e Ordenacin Universitaria, SecretaraXeral, Museo Pedagxico de Galicia), 2008. Este primeiro encontro tivo lugar do 20 22 de febreirode 2008 en Santiago de Compostela, facendo os participantes unha visita de traballo a Betanzos.

    Betanzos pedagxicoALFREDO ERIAS MARTNEZ*

    escalinata monumental, as como vistasmagnficas sobre a praza do Campo e sobrea torre da igrexa do propio convento desdea que se lanza o famoso Globo todos os 16de agosto polas festas patronais de SanRoque.

    Unha das numerosas visitas escolares Museo das Marias.Aqu, na zona adicada s ANTIGAS ESCOLAS.

    SumarioPresntase neste traballo unha sntese de feitos e valores pedagxicos que aporta o Museo das Mariasen particular e Betanzos en xeral.

    AbstractIn this work we present a synthesis of events and teaching values contributed by the Museum dasMarias in particular, and Betanzos in general.

    Imaxes do autor

  • 530Anuario Brigantino 2008, n 31

    ALFREDO ERIAS MARTNEZ

    En tempos modernos foi o primeiro quetivo en Galicia un espazo significativodedicado mundo das antigas escolas. Aspezas proceden non soamente dasEscuelas Garca Hermanos (indianos),senn tamn de outras anteriores de carctermunicipal. Iso explica que teamos unhaextraordinaria e moi rara coleccin de mapasescolares de 1865-67 (estaban enroladosdebaixo do tellado do concello e foronsalvados por don Francisco Daz Pereira),editados en Barcelona por Esteban Paluzey Cantalozella: Asia (1865), Amrica (1866)

    e frica (1867). A coleccin contina conmapas posteriores editados tamn enBarcelona por Jos Paluze: Espaa,Portugal y posesiones espaolas (1898) eEuropa (1903). A isto hai que unir un fermosomapa en relevo procedente das EscuelasGarca Hermanos de finais do s. XIXprobablemente, fabricado por Perlado Pezy Compaa, Madrid.

    Espectaculares e moi raros son dousaparellos das Escuelas Garca Hermanos,denominados cada un deles Aparatomecnico para la colocacin de lminas ymapas. Construronse en Burgos amediados do s. XIX e amosan unha HistoriaNatural de 1888 e mis unha HistoriaSagrada tamn de finais do s. XIX.

    Naturalmente hai unha coleccinfotogrfica de nenos nas escolas, dosenterros dos irmns Garca Naveira e misdo parque El Pasatiempo, concibido poreles como unha gran enciclopedia pola queos nenos, sobre todo, puideran ver eentender o mundo. Hai dous bustos debronce, que representan a don Juan e donJess, de gran calidade, debidos a I. DazBalio e fundidos por Solrzano, e tamnun cadro leo sobre tea de gran formato,obra do pintor corus Morelli, que retrataa dona Carmen Etcheverra Olaverri, esposade don Jess Garca Naveira (por certo, acara dela, pero o corpo e as xoias basansenunha fotografa de sa cuada, donaMara Iribarne Lascort). Ademais vemospezas salvadas do museo escolar das

  • 531Anuario Brigantino 2008, n 31

    BETANZOS PEDAGXICO

    Escuelas Garca Hermanos (mandbulas debalea, dous animais disecados, cornamentasde outros, etc.). E, naturalmente, poden ollarsemoitos libros escolares.

    Nesa zona tamn amosamos proxectorescinematogrficos escolares e, seguindo esalia, al pdese ver unha sntese deinstrumentos que simbolizan a modernidadecomo o proxector de cine mis antigo deGalicia, gramfonos, aparellos de radio,mquinas de escribir, cmaras fotogrficas,albums de fotografas do s. XIX, etc. Douspupitres lembran os vellos tempos xunto a

    das pezas raras: a bandeira dasEscuelas Garca Hermanos

    e a bandeira de los exploradores de Espaatropa de Betanzos dosprimeiros scouts nacidade.

    Pode verse tamn nomuseo a chamada Sala

    Contina a visita Museo das Marias na zonaadicada s ANTIGAS ESCOLAS. En px. anterior,mapa de Espaa en relevo da casa Perlado Pez,de Madrid, de principios do s. XX, procedente

    das Escuelas Garca Hermanos...

    Un dos baleirados do s. XIX, procedente daacademia de debuxo clsico de don FranciscoJavier Martnez Santiso (Museo das Marias).

    Sala da Fundacin Jimnez-Cosso noMuseo das Marias.

  • 532Anuario Brigantino 2008, n 31

    ALFREDO ERIAS MARTNEZ

    Fundacin Jimnez-Cosso que ten unhaserie de pezas de tipo textil que don ManuelBartolom Cosso (entre outras moitascousas, director do Museo PedaggicoNacional) e a sa esposa, Carmen LpezViqueira, foron recollendo por toda Espaaantes da Guerra Civil. Son bordados, abanos,etc. do s. XIX e de antes, incrementados porpezas de orixe britnico, posto que a Inglaterrase tivo que exiliar a familia por causa damencionada guerra. Esta coleccin unhaverdadeira xoia, que rezuma o pensamento dunhome moi ligado Institucin Libre deEnseanza, que foi o primeiro en teorizar edar importancia arte popular.

    Non cuestin de describir polo miudoo resto do museo, pero debe saberse queaqu se atopa a nica imaxe en Galicia dun

    lder burgus das guerras irmandias: ocomerciante e Alcalde de HermandadAfonso de Carvallido, que se representa noseu sepulcro, xunto da sa dona, ClaraSanches. Tamn temos o sarcfago daprimeira muller de Andrade, SanchaRodrguez, a laude probable de Nuo Freirede Andrade, o mestre de Christus dePortugal, a imaxe mis antiga dun SantiagoPeregrino en Galicia...

    Hai que mencionar o nico Apostoladoda Escola de Rubens que hai en Galicia quefoi trado de Amberes no s. XVII para ohospital de San Antonio polos seusfundadores. E tamn vemos a interesanteobra dun artista local de finais do s. XIX:Francisco Javier Martnez Santiso (fotos,debuxos, pinturas...)

    Arriba, leo de Francisco Javier Martnez Santisocoas escolas e asilo Garca Hermanos (acolocacin da primeira pedra data do 17-VIII-1908, e no 1911 os dous edificios xemelgos xaestaban en p). fondo pode verse o desmontepara a construcin do sanatorio de San Miguelsobre terreos donados por don Juan GarcaNaveira s Hermanitas de los AncianosDesamparados no 1930. Museo das Marias. esquerda, deseo de abano, de FJ MartnezSantiso (1895). Museo das Marias.

  • 533Anuario Brigantino 2008, n 31

    BETANZOS PEDAGXICO

    Visita escolar Museo das Marias na Sala do Traxe.

    Maqueta dunhacasa campesia dasMarias, realizadapor don ManuelLauda.Museo das Marias

  • 534Anuario Brigantino 2008, n 31

    ALFREDO ERIAS MARTNEZ

    Logo, este museo moi interesante noaspecto simblico, tanto cara a Betanzoscomo no que se refire a Galicia e mesmo aEspaa. Se xa falamos dalgunhas bandeiras,engdase a das Irmandades da Fala deBetanzos, nica que se conserva desemovemento en Galicia, que eu saiba. Untambor dos bandos de 1844 tamn unha

    peza rara, xunto con medallas da cidade,traxes dun maceiro e dun alguacilillo, etc. Elogo est a bandeira do GobernoRepublicano Espaol no Exilio (Pars),doacin da viva de don Javier Alvajar,cumprindo a sa vontade, e pola fondaamizade desta familia con quen isto escribe.O caso que se convertiu en lugar de

    Maqueta de Betanzos (realizada por don Juan de la Fuente para o Museo das Marias),baseada no plano da Enciclopedia de Madoz de mediados do s. XIX.

  • 535Anuario Brigantino 2008, n 31

    BETANZOS PEDAGXICO

    ofrendas para os republicanos, especial-mente todos os 14 de abril.

    A diversidade de contidos do museolvanos tamn mundo etnogrfico: lagarespara o vio; instrumentos do proeceso do pan;teares e demais aparellos do proceso de fiadoe tecido do lio; Sala do Traxe coa lembranza Ballet Galego Rey de Viana; as festas, conatencin especial Globo de Betanzos...

    No aspecto expositivo o Museo aportaalgns recursos tcnicos e pedagxicas que,a pesares da sa sinxeleza, non deixan deser raros nos museos galegos. Derivan enxeral do debuxo arqueolxico e aplcanse

    mundo galaicorromano e era medieval.Neste senso, entre outras accins, fixronsebaleirados de laudes sepulcrais (supostomdico de Fernn Prez de Andrade, FernnPrez de Andrade o mozo, Diego deAndrade e Fernando de Andrade) ereconstrucins cromticas hipotticas(escenas de montera do porco bravo dabsida de S. Francisco de Betanzos). Mesmome atrevn a dar cor a algns baleiradossepulcrais, co fin de facer mis prxima afaciana destes persoeiros. E reconstruronseoutras pezas mediante o sistema de punteadoe mesmo recreando o espacio con material.

    Estelas funerarias romanas no Museo dasMarias. Dous baleirados (abaixo, de

    Espenuca e de Mazarelas) e anacodun orixinal (Recebs).

    Castro de Untia, baseado nos restos quequedan das murallas e nas curvas de nivel.

    Deseo hipottico de Alfredo Erias.

  • 536Anuario Brigantino 2008, n 31

    ALFREDO ERIAS MARTNEZ

    Este , por conseguinte, un museo deespectro temtico amplo no que se intentacontar, mediante imaxes e co mnimo textoposible, unha historia esencial do nosopasado, das nosas races; unha historia quechegue antes corazn que cabeza. Oasombro o primeiro paso para edificar unrecordo slido, pero o asombro precisa sveces de elementos que van mis al daspezas orixinais: precisa dunha certaconcepcin teatral, partindo do espazo coque se conta e da circulacin por el dosvisitantes. Iso intentouse aqu. Por exemplo,

    ningn museo de Galicia tan propiciocomo o das Marias para explicar as guerrasirmandias. Por que? Pois porque temos,como xa se dixo, Alcalde de HermandadAfonso de Carvallido, pero tamn estn osseus inimigos, os Andrade do s. XV, grazass baleirados dos orixinais da igrexamosteiral de Monfero.

    Anda hai mis elementos quecomplementan as pezas orixinais destemuseo, tales como maquetas e fotografas.Unha maqueta monumental est na entradapara explicar o territorio da antiga provincia

    Nesta px. e na seguinte (lectura de dereita a esquerda) desenrlanse as escenas de montera da bsidada igrexa de S. Francisco de Betanzos. Deseo e cor hipottica de Alfredo Erias. Museo das Marias.

    Museo das Marias. Arqueoloxa medieval.

  • 537Anuario Brigantino 2008, n 31

    BETANZOS PEDAGXICO

    de Betanzos, e outras mis, complementadas congrandes fotografas, amosan noutro lugar aevolucin espacial e urbanstica de Betanzos, desdeo Castro de Untia ata hoxe.

    CAMIAMOS POR UNHA CIDADE MEDIEVALQUE EST ENRIBA DUN CASTRO

    Nada mis sar do Museo das Marias endireccin praza do Campo (hoxe Garca Irmns)entramos nunha permanente leccin de urbanismo,arte e historia. Vemos, de entrada, o EdificioArquivo do Antigo Reino de Galicia, obra dasegunda metade do s. XVIII, o primeiro feito apropsito para arquivo en Espaa. De estiloneoclsico, est dividido en sete naves para as setevellas provincias. o edificio mis representativodo antigo reino de Galicia. sa beira est ohospital de San Antonio de Padua, fundado no 1674e cun patio central porticado que anda mantn o ardo pasado (hoxe pazo de xustiza). Na mesma lia

    Abaixo, sepulcro do alcalde de hermandad emercador, Afonso de Carvallido, que participou naguerra irmandia de 1467-69. dereita, baleirado dunprobable mdico do s. XIV da igrexa de San Franciscode Betanzos (cor hipottica de Alfredo Erias). Museodas Marias.

  • 538Anuario Brigantino 2008, n 31

    ALFREDO ERIAS MARTNEZ

    Fernn Prez de Andrade o mozo e o seu fillo Diego de Andrade (s. XV). Baleirados con corhipottica (Alfredo Erias) do Museo das Marias. Orixinais na igrexa do mosteiro de Monfero.

  • 539Anuario Brigantino 2008, n 31

    BETANZOS PEDAGXICO

    Anaco da laude sepulcral dunnotario de Betanzos (s. XV). Erestos da laude dun cabaleiroarmado de arredor de 1400.Museo das Marias.

    Fernando de Andrade, Conde de Vilalbae de Caserta, cabaleiro da Orde de Santiago(sepulcro na igrexa de Santiago de Pontedeume),naceu no 1477 e morreu no 1540. Educouse nacorte itinerante dos Reis Catlicos, participandona conquista de Granada de 1492...No 1500 xa capitn da armada, acompaandoa Gonzalo Fernndez de Crdoba, O GranCapitn, a Sicilia na sa loita contra o rei deFrancia. Como xeneral acada a vitoria deSeminara no 1503, o que o pon en rivalidadedirecta con Fernndez de Crdoba, que o reduce categora de capitn nas vitorias de Ceriola(seguida da entrada en Npoles), Garellano eGaeta (esta xa no 1504). Baleirado do Museodas Marias.

  • 540Anuario Brigantino 2008, n 31

    ALFREDO ERIAS MARTNEZ

    construdo maneira barroca na segundametade do s. XVIII, cun ampuloso escudoda cidade corondoo.

    outro lado da N-VI vemos un granedificio con ampla galera: a casa de don

    estaba a capela de San Roque, hoxereconvertida en oficina principal de CaixaGalicia, pero que anda se pode ler dalgnxeito. Pegada a ela est un edificio pequeno,moi singular: o antigo Colexio de Orfas,

    Na sala do APOSTOLADO DA ESCOLA DERUBENS (s. XVII) do Museo das Marias. De

    xeito ordenado, sempre se deixa tocar svisitantes as camps da capela do antigo

    hospital de San Antonio de Padua, deBetanzos (de onde procede o Apostolado).

    A estatua dos irmns Garca Naveira e a sacasa, estilo segundo imperio francs, fondo.

  • 541Anuario Brigantino 2008, n 31

    BETANZOS PEDAGXICO

    Agustn Leis Cernadas, poltico liberal(deputado a Cortes a mediados do s. XIX),construda no 1880-82 cun ar demodernidade que semella querer rachar coasa imaxe de fidalgo que xa non resultabainteresante naquel estado liberal e menosdespois do sexenio revolucionario. Hai miscasas burguesas desta lia (dos Etcheverra,etc.). Pero o Campo est dominado poriconos que miran cara arriba: a torre barrocade Santo Domingo, a Fonte de DianaCazadora (trada de Pars e inaugurada no1867), o palco da msica (1927-28),proxectado por Rafael Gonzlez Villar e aestatua dos irmns Garca Naveira, tradadesde o parque El Pasatiempo no 1983.

    A praza do Campo unha das misfermosas de Galicia e de Espaa. Nela estnrepresentados estilos urbansticos desdeo s. XVI ata hoxe. Anda queda algunhafotografa onde vemos os tpicos soportaisorixinarios probablemente do s. XVI, senarcos e soportados por columnas de pedra maneira en que quedan na ra da Fonte deUnta; pero desde mediados do s. XIX foronsubstitudos por soportais de arco, imitando

    a Praza Real de Madrid: de feito, por este tempochamouse praza do Campo, Plaza Real

    Betanzos defnese como unha tpicacidade medieval amurallada, con campo defeira extramuros. As pois, pasado o Campo,

    O Edificio Arquivo do Antigo Reino de Galicia (s. XVIII).

    O Colexio de Orfas(s. XVIII).

  • 542Anuario Brigantino 2008, n 31

    ALFREDO ERIAS MARTNEZ

    entramos na vella cidade a travs da Portada Vila. A ltima construrase arredor de 1550e sera destruda no 1872, debido febre doprogreso daquel tempo que levou tamn destrucin da maior parte dos soportais daRa do Castro, do marabilloso mosteirogtico de San Francisco, etc. Iso si, quedanna Porta da Vila os tres escudos coa lenda:LAS [ARMAS] DEL REINO E LA CIBDAD(Galicia, Castela-Len e Betanzos). Logo, seandamos pola Ra Travesa decatmonos

    que imos dando unha curva e isto porqueBetanzos est enriba do castro de Untia,que anda est presente: a Ra Travesa vaipor riba dun antecastro e as casas daesquerda estn pegadas por detrs a unhamuralla castrexa de outro antecastrosuperior. Deixamos a fermossima Farmaciadel Doctor Couceiro, a mis antiga deGalicia en funcionamento, pasamos pordiante da Casa del Pueblo (obra deGonzlez Villar) e chegamos a unha praza

    Sepulcro de Fernn Prez de Andrade (s. XIV).Igrexa de San Francisco, de Betanzos.

  • 543Anuario Brigantino 2008, n 31

    BETANZOS PEDAGXICO

    Arriba, o escultor e pintor Patinha pintandofronte igrexa e convento de San Francisco.

    Abaixo, arco da Ponte Nova.

    medieval chea de encanto: a de Fernn Prezde Andrade, coecida popularmente comoO Azougue (de zoco, mercado) na que,ademais das tpicas casas populares conbalcn corrido de madeira (empezados aconstrur no s. XVI-XVII para secar omanzo, ademais das cebolas e outrosprodutos de horta), temos das das igrexasgticas mis importantes de Galicia: a deSan Francisco e a de Santa Mara doAzougue. A de San Francisco ten missepulcros antropomorfos que ningunhaoutra galega, destacando especialmente ode Fernn Prez de Andrade (finado en1397), nico en Espaa con escenas ce caza.En Santa Mara, ademais dun retablo contallas flamencas do s. XV e algns sepulcrosmoi interesantes, cabera destacar o nico

  • 544Anuario Brigantino 2008, n 31

    ALFREDO ERIAS MARTNEZ

    calendario medieval completo de Galicia quese atopa representado nun capitel da navesur ou da dereita.

    Se damos a volta cara a croa do castro,pasaremos pola cima da empinada Ra dosFerreiros, que remata cunha fermosa portada muralla coa primeira inscricin en letrahumanstica da cidade, que a data no 1500. Ena cima hai outra chea de monumentos arredorda praza da Constitucin: a igrexa gtica (antesromnica) de Santiago, con varios sepulcrosantropomorfos e o retablo do arcediano Pedrode Ben, realizado por Cornelius de Holanda; atorre municipal, o pazo e torre de Lanzs, opazo gtico de Bendaa, o edificio do concello(finais do s. XVIII e principios do XIX) defachada neoclsica, debida a VenturaRodrguez, a Casa Nez, hoxe convertida enCentro Internacional de Estampa Contem-pornea (C.I.E.C.). Pazo de Bendaa, Torre do Rele igrexa de Santiago.

    Centro Internacional da EstampaContempornea.

  • 545Anuario Brigantino 2008, n 31

    BETANZOS PEDAGXICO

    O CENTRO INTERNACIONAL DEESTAMPA CONTEMPORNEA (CIEC)

    Non se pode facer unha viaxe conobxectivos pedagxicos sen entrar no CIEC,probablemente o centro de gravado misimportante de Espaa e un dos missignificados no mundo. Al nos atopamoscon alumnos e profesores dos lugares misinsospeitados do planeta. Non hai tcnicaque non se estudie.

    O CIEC tivo como precedente os cursosde Grfica que o propio Jess Nez iniciouen 1985.

    un centro onde a creacin artsticarevolotea por todas partes. Pero, ademaisdos talleres, existen salas de exposicinstemporais de gravado e un interesantsimomuseo no que podemos ver estampas deartistas de altsima calidade e non menosrenome: Picasso, Mir... de destacar a ricacoleccin de Lus Seoane e tamn a sala deJess Nez, artista betanceiro moirecoecido, formado en Madrid e Berln aquen se debe a creacin desta marabilla que o CIEC: sen dbida unha grata einesperada sospresa para o visitante.

    CHEGAMOS PASATEMPOEsta a sorprendente obra dos irmns

    Garca Naveira, pero, sobre todo, de donJuan. Son indianos que volven ricos deAmrica e realizan na sa terra natal grandes

    obras pblicas e benficas, a imaxe do quefacan e anda fan os millonarios americanos(Rockefeller, Astor, Morgan... coas sasluxosas casas e coas conseguintesfundacins benficas). Isto dalgunhamaneira vese en toda Galicia e en Espaa afinais do s. XIX e nas primeiras dcadas doXX. Pero o que non corrente a grandimensin da obra dos Garca Naveira.JuanM e Jess Garca Naveira naceron na Rada Ribeira, n 53 antigo e 47 actual. Eranfillos de labradores con familiaresprobablemente zapateiros, como denota ofeito de que foran coecidos polo alcumeOs Subela.

    Juan M naceu o 16-V-1849 e emigrou Arxentina no 1869, onde fai unha granfortuna. Volveu sa terra no 1893, vivindoen Betanzos ata a sa morte, o 9-III-1933.Entre esas ltimas datas creou na sa cidade:un novo Lavadeiro Pblico das Cascas(1912), o Refugio para nenas subnormais(1923), o Sanatorio de San Miguel (1930) e oParque El Pasatiempo.

    Jess naceu o 14-VI-1853, emigrando Arxentina no 1871, onde se asocia con seuirmn en distintos negocios e empresas.Reside habitualmente en Madrid, anda queveranea en Betanzos. Morre na Arxentina no1912. A travs do seu testamento realizou enBetanzos: as Escolas Municipais Jess GarcaNaveira (1917) e a Casa do Pobo (1918).

    Talleres do Centro Internacional da Estampa Contempornea.

  • 546Anuario Brigantino 2008, n 31

    ALFREDO ERIAS MARTNEZ

    Os dous irmns fundaronconxuntamente: o Lavadeiro Pblico dasCascas (1901) e o Patronato Benfico-Docente Garca Hermanos (1908), queconstaba dun Asilo (1912) e das EscolasGarca Hermanos.

    A mellor definicin que temos doPASATEMPO douna Lus Seoane, que ochamou Parque Enciclopdico, expresinque engloba das caractersticas bsicas:1) a de ser un parque para o recreo e disfruteesttico, e 2) a de ser unha extraordinaria efabulosa enciclopedia de saberes, confinalidade claramente didctica.

    Don Juan foi o gran protagonista destaobra inmensa. Cubra uns 90.000 m2 eintegraba, nun conxunto cheo deorixinalidade: edificios, esculturas, xardns...Constaba de das partes ben definidas: 1)os xardns do Pasatempo, que con 80.000m2 se estendan por toda a parte baixa e cha

    do conxunto, e 2) O Pasatempo propiamentedito, duns 8.000 m2, distribudos endiferentes niveis, aproveitando a inclinacindo borde leste da cunca fluvial.

    Iniciou as obras Don Juan GarcaNaveira entre o 1893 e o 1895, recn chegadoda Arxentina. O conxunto foi medrandopouco a pouco como se dun organismo vivose tratase. Nun artigo de La Gaceta deObras Pblicas de Madrid (ano 1908) dise:

    como don Juan no sabe estar ocioso,compr un terreno que era erial y decharcas y con una perseverancia increible,lo ha transformado en una posesinadmirable y admirada por todo el mundo,lo cual le tiene completamente obsesionado...y costar muchos miles de duros, pues donJuan Garca, cada vez ms obsesionadopor lo que ha hecho y hace, no sabe dar paza la mano y al bolsillo, y ha de hacer que elnombre de BETANZOS y de la ARGENTINAsean glorificados.

    Betanzos visto desde o gran len do Pasatempo.

  • 547Anuario Brigantino 2008, n 31

    BETANZOS PEDAGXICO

    O tempo empleado foi, polo tanto,necesariamente dilatado, con pocas debaixa actividade, como entre 1908 e 1912cando construa o Asilo e as Escolas e, asmesmo, entre 1914 e 1918 por problemas desubministro de materiais, debido PrimeiraGuerra Mundial. Con todo, no 1914 estabapracticamente configurado, anda quecontinuou mercando novos terreos eengadindo ideas.

    Independentemente de calqueraexplicacin mis ou menos ligada comportamento da clase social querepresentaba don Juan como millonario ecomo indiano, debemos destacar a funcinde beneficio social que perseguiu oPasatempo. Esta finalidade tia dasvertentes: 1) a de proporcionar traballo sdesocupados e 2) a de tratar de facerrendible o conxunto, como apoio Asilo.Efectivamente, don Juan chegou a ter uns

    200 obreiros traballando mesmo tempo,co que non s melloraba as condicinsinmediatas de vida de moita xente, sennque tamn fomentaba a aprendizaxe deoficios e tcnicas. Hai que ter en conta quese empregaban unha gran diversidade demateriais, tales como: cunchas, croios,esquistos, botellas, etc. Moldase a propiavexetacin; scaselle partido nun alarde deimprovisacin xenial s caractersticas doterreo; introdcese o cemento Portland enovas tcnicas constructivas da poca..

    O propio don Juan dirixa os traballos ap de obra e, parecer, a sa filla guedaproporcionballe boa parte dos debuxosque precisaba. Dous parecen ser os piaressobre os que se baseou: 1) a propia visindo mundo e da sociedade que don Juan tiaa partir da sa experiencia vital, e 2) as viaxesque este realizou. Don Juan a penas sabaler cando emigrou a Buenos Aires, polo que

    A Boca do Hades ou do Inferno no Pasatempo.

  • 548Anuario Brigantino 2008, n 31

    ALFREDO ERIAS MARTNEZ

    se viu na obriga de acudir al a clasesnocturnas ata conseguir unha culturadigna. Esta experiencia persoal fixo que dseunha extraordinaria importancia educacin,cousa que se transluce perfectamente noPasatempo.

    No peridico local Nueva Era do 7-VI-1914 apareceu a seguinte noticia: Elprofesor de Instruccin Primaria EdelmiroMoreno est encargado de dar clasesgratuitas de doce a dos de la tarde a lostrabajadores de El Pasatiempo de donJuan Garca, por orden de este generosofilntropo. Merece unnimes elogios lameritoria obra del Seor Naveira para consus obreros.

    Pola importancia que don Juan daba educacin, comprndese doadamente quehoubese unha vinculacin moi estreita entreo Pasatempo e as Escolas. O propioregulamento destas dica: De cuando encuando, en las pocas y das convenientes,se organizaran paseos y excursiones deprctica escolar, para los alumnos yalumnas de la primera enseanza,acompaados de sus respectivosprofesores, quienes, sin prescindir de laLeccin terica del da, les explicarncuanto a su vista se presente digno deatencin. A fin de desarrollar la facultad

    de discurrir, los nios y las nias de lassecciones ms adelantadas, escribirn yredactarn una memoria descriptiva de loque fuesen observando, y de lasimpresiones recibidas en estas instructivas,higinicas y amenas distraccionesescolares.

    Nesta lia, organizronse excursinsdas Escolas a Madrid, Sevilla (ExposicinIberoamericana), Ferrol... e, naturalmente, Pasatempo. O propio patio e a parteposterior das Escolas (tamn no Refugioonde anda quedan) tia tamn numerososrelevos, similares s do Pasatempo,destinados a este fin pedagxico, verdadeiraobsesin de don Juan.

    As viaxes foron, desde logo,fundamentais na concepcin xeral de donJuan. Arxentina aparece representadaamplamente, pero non hai que esquecer oseu percorrido por Europa no 1899: Burgos,Vitoria, Tolosa, San Sebastin, Pars (ondese preparaba a Exposicin Universal), Suiza,Miln, Turn, Venecia, Florencia, Roma,Npoles, Pisa, Gnova... As pegadasparisinas e italianas son moi visibles noPasatempo.

    Outra viaxe de transcendencia foi arealizada a Exipto no 1910. Dela quedartamn ampla memoria no Pasatempo.

    rbol Genealgicodel Capital noPasatempo.

  • 549Anuario Brigantino 2008, n 31

    BETANZOS PEDAGXICO

    Da antiga parte baixa do Pasatempo hoxes queda a Fonte das Catro Estacins, aEstatua da Caridade e a dos irmns GarcaNaveira (esta trasladada Praza do seu nomeo 10 de abril de 1983), pero desapareceron aFonte de Neptuno e a Fonte Florentina. Oslens da entrada estn en Covadonga e aAvenida dos Emperadores Romanos ou ados lamos (entre os que estaban asestatuas de grandes literatos) soamente sonrecordo. Nada queda do Estanque dosPapas, nin do Estanque Xapons.Tampouco est o Mirador Chino, nin oPabelln Octogonal. Bancos do xardn coasbandeiras dos distintos pases tamndesapareceron, as como canles, pontes,surtidores, un labirinto...

    Toda esta parte cambiou, certo, perohoxe revive de outro xeito, gracias realizacin dun novo parque, onde serescataron moitos dos elementos perdidos.

    A parte alta, o Pasatempo propiamentedito, anda pervive na sa meirande parte longo de cinco niveis. No primeiro, atpasea gran entrada Gruta artificial, coarepresentacin dun elefante e dunha xirafa...Fronte a ela est o Estanque da Gruta coasinscricins PASATIEMPO e 1893. Nassas paredes vense diversos animais:cabalo, camello, dromedario, hipoptamo,rinoceronte...

    Comunicado con este estanque hai outromis pequeno no que se ve unha balea e aboca de Hades ou do Inferno, copiada doitaliano Bosque Sagrado de Bomarzo.

    Cara Sur est o impresionante Estanquedo Retiro, recuberto de pedras e cunchas.Nel pode verse un dirixible e dousautombiles. Na cara sur vemos grutas outravez e, no medio, hai unha illa artificial cunfermoso templete, tendo baixo del dasmulleres que baleiraban ininterrompidamente

    O Pasatempo visto desde oEstanque del Retiro.

  • 550Anuario Brigantino 2008, n 31

    ALFREDO ERIAS MARTNEZ

    os seus recipientes inesgotables... A rborede Guernica tamn est al representada.

    A gran parede que pecha o Pasatempopolo Sur ten a lenda: ESPAAMONRQUICA Y SUS 18 HIJASREPUBLICANAS cos escudos desasrepblicas. Nesa zona est a Fonte daAgricultura, representando unha campesia.

    Copiadas de manuais escolares e depostais de viaxes vemos diferentes escenas,tales como: o sacrificio do indio TupacAmaru, a morte dos cristins no circoromano, o fusilamento de Torrijos, La Pazpor el arbitraje (figura puramentexeomtrica que alude s tratados de pazentre os pases), etc.

    Hai unha parede cun sinnmero deanimais. Outra con azulexos decorados. Nunhamis, vese un buzo e a estacin dun funicular.A Arxentina aparece representada con tdolosescudos das sas provincias, ademais dacidade de Buenos Aires, simbolizada poloobelisco da Avenida 9 de xullo. Coroaban oconxunto os bustos en cemento dos doceprimeiros presidentes arxentinos (queda un).

    No segundo nivel aparece a rborexenealxica do Capital, as como un recordoda viaxe dos Garca Naveira a Exipto, coa imaxedos protagonistas, copia dunha fotografatomada p das pirmides. Aparece tamn unaeroplano, a Mezquita de Mohamad Al de ElCairo, a Muralla China, o Canal de Panam...

    A travs dun complexo entramado degrutas chegamos terceiro nivel, onde esto len xigantesco (o actual unha versindo orixinal). Rematan este espacio unhasformas que semellan montaas ou pinculoscaprichosos, estilo de Gaud (ParqueGell), do quen toma referencias don Juan.

    No cuarto nivel estaba o zoolxico, conlobos, un yak (regalo de Alfonso XIII)...Permanecan en gaiolas especiais. Tamnhaba cisnes, ocas nunha Arca de Nocon patos nos estanques... Hoxe estprevisto ese espacio para cultivo de rboresde distintas especies.

    O paso quinto nivel realzase a travsdunhas escaleiras flanquedas por dasestatuas (unha representa a Xusticia)... Nacima, hoxe hai un invernadeiro e unespectacular mirador desde onde se ve nons o conxunto do parque, senn tamn acidade de Betanzos fondo.

    O Pasatempo entrou en declive coaGuerra Civil, sendo afectado por un campode concentracin prximo que tia a sabase na antiga fbrica de curtidos dosEtcheverra (lugar da Magdalena), polo quepasara moita xente (entre outros, VicenteFerrer); e ese tempo quedou noesquecemento ata que o Concello mercoueses terreos no 1986: para os vellosvolveron as lembranzas e para os novos asorpresa. Andar polo Pasatempo comofacelo polas pxinas dun libro, un libro depedra, terra e cemento que nos transmitemltiples coecementos e sensacins...

    REMATAMOS A VIAXEA viaxe pode acabar aqu, pero sempre

    que se tea en conta que Betanzos anda

    Memoria da viaxe de don Juan e familia aExipto (1910) no Pasatempo.

  • 551Anuario Brigantino 2008, n 31

    BETANZOS PEDAGXICO

    ten moitas outras cousas que ofrecer. Por exemplo, unha xira en barco ro Mandeo arribacara campo dos Caneiros, que nos trasladara s merendas campestres do s. XIX, ou aexploracin de barrios medievais como o da Magdalena coas casetas do hospital deLazarados, a capela, a casa do lagar e a fbrica de curtidos do s. XVIII; ou o da Ponte Vella cosantuario de Nosa Seora do Camio (no camio xacobeo que pasa por Betanzos e que vndesde Ribadeo, por unha banda, e desde Ferrol, pola outra), o da Fonte de Unta, mesmo obarrio dos Xudeos, do que anda queda algo, ou o das Cascas cos restos do mosteiro domesmo nome (s. XII). Sen dbida, o viaxeiro pensar que a Betanzos hai que volver.

    O APORTE BIBLIOGRFICO DE BETANZOS HISTORIA DA EDUCACINA existencia en Betanzos dun bo Arquivo Municipal, rescatado das tebras a partir de

    1981, dunha Biblioteca que traballou moito na recuperacin das obras impresas de temticalocal e dun Museo que foi o primeiro en Galicia en dedicar un espacio importante mundodas nosas escolas, favoreceu os traballos de investigacin. Pero ademais, o feito decontar Betanzos cunha das revistas de investigacin mis antigas de Galicia, o AnuarioBrigantino (editado polo concello), fai que a cidade sexa unha das mellor estudadas entodos os aspectos na nosa comunidade e tamn no que respecta Historia da Educacin.Esta revista naceu no 1948, sau logo no 1949 e 1951 para desaparecer trinta anos ata 1981,pero desde ese momento sae ininterrompidamente (clasificacin da Unesco: 080000,Multidisciplinares. Humanidades; categora: C Normal). Por outra banda, convndicir que o Anuario Brigantino est accesible en internet, en formato PDF, desde setembrode 2007 na web: http://anuariobrigantino.betanzos.net

    Por iso non estrano que coezamos con bastante aproximacin as institucinseducativas antigas como a Ctedra de Latinidad, as escolas e institutos do s. XIX e XX,o fenmeno das escolas de indianos, aqu potenciado coa presencia do parque ElPasatiempo, etc. Non que todo estea estudado, pero si temos unha imaxe xeral dofenmeno educativo na cidade e mesmo, nalgns aspectos, na antiga provincia.

    Evidentemente non hai libro relativo Historia da Educacin de Galicia que non dediqueun captulo destacado a Betanzos, pero agora, como aporte concreto, deixo aqu unharelacin bibliogrfica de traballos publicados no Anuario Brigantino (repito, accesibles eninternet) que, dun xeito ou de outro, tratan o fenmeno educativo en Betanzos e mis al.Naturalmente, inclese a bibliografa consultada para o presente traballo:

    O APORTE BIBLIOGRFICO DE BETANZOS HISTORIA DA EDUCACINALFARO, Enrique, La enseanza profesional obrera y los

    centros que la realizan. Anuario Brigantino 1949.ARES FARALDO, Manuel, La Ctedra de Latinidad de

    Betanzos. Anuario Brigantino 1990.BORONDO, Rogelio, 1900, Memorias de un viaje

    improvisado. Betanzos, Imp. Sucs. de Castaeira.BRAIS DA BOUZA, De la cilla de un maestro: con Don

    Quijote en clase. Anuario Brigantino 1992.BRAIS DA BOUZA, De la cilla de un maestro: en pro de

    la ortografa espaola. Anuario Brigantino 1993.BRAIS DA BOUZA, De la cilla de un maestro: Ayer y

    hoy, segn el criterio de su Real Academia, de casosdificultosos en la enseanza de la ortografa espaola.Anuario Brigantino 1994.

    BRAIS DA BOUZA, De la cilla de un maestro: Ayer y

    hoy, segn el criterio de su Real Academia, de casosdificultosos en la enseanza de la ortografa espaola (II).Anuario Brigantino 1995.

    BRAIS DA BOUZA, De la cilla de un maestro: Ayer yhoy, segn el criterio de su Real Academia, de casosdificultosos en la enseanza de la ortografa espaola (yIII). Anuario Brigantino 1996.

    CABANO VAZQUEZ, Jos Ignacio; PATO, M Luz;SOUSA, Jos, El Pasatiempo (I): un pas de Oriente.Anuario Brigantino 1986.

    C.E.M. , Vive a Natureza. Anuario Brigantino 1991.COSTA RICO, Antn e BENTEZ GARCA, M Xos,

    Marcelino Pedreira: Un mestre corus baixo a influenciade Pestalozzi e da Escola Nova. Anuario Brigantino1999.

  • 552Anuario Brigantino 2008, n 31

    ALFREDO ERIAS MARTNEZ

    COSTA RICO, Antn, A presencia da institucin libre deenseanza en Betanzos. Anuario Brigantino 1988.

    CRESPI RODRIGUEZ, Jos. Restauracin delPasatiempo. Anuario Brigantino 1996.

    CRESPI RODRIGUEZ, Jos, El Pasatiempo: una nuevadimensin. Anuario Brigantino 1998.

    CRESP RODRGUEZ, Jos, El Pasatiempo: un modeloutpico de ordenacin. Anuario Brigantino 2002.

    CRESPO, Celestino Luis, La Enseanza en Betanzos.Anuario Brigantino 1948.

    Escuela municipal de orientacin agrcola de Betanzos:conferencias. Anuario Brigantino 1948.

    DAZ BLANCO, Elena, Escola Municipal de Folclore deBetanzos. Anuario Brigantino 1999.

    DOMNGUEZ GARCA, Jos Manuel, La ctedra deLatinidad de Betanzos (1614-1853). Anuario Brigantino1995.

    E.G.P., Escuela de Formacin Profesional de Betanzos.Anuario Brigantino 1949.

    ERIAS MARTINEZ, Alfredo, Sorpresa no Pasatempo deBetanzos: aparece unha lauda sepulcral do s. XV. AnuarioBrigantino 1996.

    FUENTE GARCIA, Santiago de la, Los Hermanos GarcaNaveira y sus fundaciones. Anuario Brigantino 1999.

    FUNDACIN CIEC: Centro Internacional de la EstampaContempornea. Anuario Brigantino 2001.

    FUNDACIN CIEC: Centro Internacional de la EstampaContempornea. Anuario Brigantino 2002.

    FUNDACIN CIEC, Centro Internacional de la EstampaContempornea: Un referente nacional en el mundo delGrabado. Anuario Brigantino 2003.

    FUNDACIN CIEC, Centro Internacional de la EstampaContempornea. Anuario Brigantino 2004.

    FUNDACIN CIEC, PANORAMA DE ARTE GRFICOACTUAL. Anuario Brigantino 2005.

    FUNDACIN CIEC: Compromiso con el Arte Grfico.Anuario Brigantino 2006.

    HEYVAERT, Anne, La Fundacion C.I.E.C. CentroInternacional de la Estampa Contempornea: Apuesta paraun centro de grfica en Galicia, actividades y proyectos.Anuario Brigantino 1999.

    LPEZ VILLASOL, Carmen, Dos sueos en piedra: AQuinta da Regaleira y el Parque del Pasatiempo. AnuarioBrigantino 2001.

    MARIO ESPIEIRA, Delfn, El turista ideal delPASATIEMPO. Anuario Brigantino 1999.

    MARIO ESPIEIRA, Delfn, El PASATIEMPO:pionerismo escnico del JARDN TEMTICO.Anuario Brigantino 1999.

    MARIO ESPIEIRA, Delfn, Juegos en el

    PASATIEMPO surrealista. Anuario Brigantino 1999.MARIO ESPIEIRA, Delfn, Mito y utopa: sabidura

    pedaggica del Pasatiempo. Anuario Brigantino 2000.MARIO ESPIEIRA, Delfn, El corazn de la Fortuna

    en los arquetipos literarios del Pasatiempo. AnuarioBrigantino 2001.

    MARIO ESPIEIRA, Delfn, Introduccin a la narrativadel Pasatiempo. Anuario Brigantino 2004.

    MARTNEZ BALEIRN, Mnica, Servizo deNormalizacin Lingstica (Concellera de Xuventude eNormalizacin Lingstica. Anuario Brigantino 2006.

    MEIJIDE PARDO, Antonio, La enseanza secundaria enBetanzos en el siglo XIX: el Instituto Libre y los ColegiosPrivados. Anuario Brigantino 1990.

    MIGUEZ, Jos Antonio, Recuerdo y evocacin de donFrancisco Vales Villamarn. Anuario Brigantino 1989.

    MONTERO GMEZ, Xos Manuel e RODRGUEZPORCA, Pedro L., Cincuentenario do InstitutoFrancisco Aguiar de Betanzos (1952-2002): Historia econmemoracin. Anuario Brigantino 2002.

    MORANDEIRA ROEL, Pilar, Mapa escolar da antigaprovincia de Betanzos na segunda dcada do s. XIX.Anuario Brigantino 1989.

    MORANDEIRA ROEL, Pilar, O ensino primario enBetanzos: 1839-1844. Anuario Brigantino 1990.

    PEDREIRA DOPICO, Justo Javier, Escola-TallerPasatiempo. Las Escuelas-Taller trabajando para elfuturo. Anuario Brigantino 1993.

    PEDREIRA DOPICO, Justo Javier, Escuela-tallerPasatiempo. Factor de potenciacin social. AnuarioBrigantino 1994.

    PEDREIRA DOPICO, Justo J., El Centro de FormacinOcupacional. Anuario Brigantino 1995.

    RIVERA VZQUEZ S. J., Evaristo, Betanzos y el Colegiode Jesuitas de Ancis. Anuario Brigantino 1991.

    RODRGUEZ EIRS, Emilia e GARCA GONZLEZ,XOS ANTONIO, Didctica do Museo das Marias (I):Idade Media. Anuario Brigantino 1993.

    RODRGUEZ EIRS, Emilia e GARCA GONZLEZ,Xos Antonio, Didctica do Museo das Marias (II): oApostolado de Rubens e o Hospital de San Antonio dePadua. Anuario Brigantino 1994.

    TORRES REGUEIRO, Xess, A Irmandade da Fala deBetanzos: 1917-1930. Anuario Brigantino 1991.

    Un Instituto Laboral, en Betanzos: Decreto de 7 deseptiembre de 1951... Anuario Brigantino 1951.

    VALES VILLAMARN, Francisco, e outros, 1918,Xogos Froraes de Betanzos, 1918. Editado polasIrmandades da Fala de Betanzos e impreso na Imprenta deManuel Villuendas.