1. a Transición Do Antigo Réxime

of 20/20
Unidade 1: A transición do Antigo Réxime. Hª de España, IES Antón Losada —1— UNIDADE 1 A TRANSICIÓN DO ANTIGO RÉXIME Á ESPAÑA CONTEMPORÁNEA Por Antigo Réxime entendemos o sistema económico, social e político que procedía do feudalismo medieval, que estivo en vigor desde o s. XVI ata a expansión do réxime liberal en Europa no s. XIX. Os revolucionarios franceses de 1789 chamáronlle Antigo Réxime ao estado de cousas anterior á propia Revolución. As características básicas do Antigo Réxime son as seguintes: Unha economía de base agraria e señorial, unha poboación cun réxime demográfico antigo, unha sociedade estamental baseada nos privilexios da nobreza e do clero e unha política caracterizada polo absolutismo monárquico. Durante o século XVII e especialmente no XVIII, collen pulo as forzas que pretenden a transformación ou a eliminación dese modelo. Iso debeuse ao auxe da burguesía, ao desenvolvemento do capitalismo comercial e a aparición dun novo pensamento, a Ilustración. En España, a nova dinastía borbónica, implantou unha serie de reformas ilustradas no s. XVIII, seguindo o modelo europeo. Pretendíase modernizar o Estado sen modificar os aspectos básicos do absolutismo. A influencia da Revolución Francesa, que rematou co absolutismo en Francia, a pesar dos intentos dos monarcas para evitalo, foi fundamental no proceso revolucionario que se abriu en España coas Cortes de Cádiz (1810-1814). Aprobaron unha serie A familia de Carlos IV, Goya (1800)
  • date post

    26-Dec-2015
  • Category

    Documents

  • view

    247
  • download

    0

Embed Size (px)

Transcript of 1. a Transición Do Antigo Réxime

  • Unidade 1: A transicin do Antigo Rxime. H de Espaa, IES Antn Losada 1

    UNIDADE 1 A TRANSICIN DO ANTIGO RXIME ESPAA

    CONTEMPORNEA

    Por Antigo Rxime entendemos o sistema econmico, social e poltico que proceda do feudalismo medieval, que estivo en vigor desde o s. XVI ata a expansin do rxime liberal en Europa no s. XIX. Os revolucionarios franceses de 1789 chamronlle Antigo Rxime ao estado de cousas anterior propia Revolucin. As caractersticas bsicas do Antigo Rxime son as seguintes: Unha economa de base agraria e seorial, unha poboacin cun rxime demogrfico antigo, unha sociedade estamental baseada nos privilexios da nobreza e do clero e unha poltica caracterizada polo absolutismo monrquico. Durante o sculo XVII e especialmente no XVIII, collen pulo as forzas que pretenden a transformacin ou a eliminacin dese modelo. Iso debeuse ao auxe da burguesa, ao desenvolvemento do capitalismo comercial e a aparicin dun novo pensamento, a Ilustracin.

    En Espaa, a nova dinasta borbnica, implantou unha serie de reformas ilustradas no s. XVIII, seguindo o modelo europeo. Pretendase modernizar o Estado sen modificar os aspectos bsicos do absolutismo. A influencia da Revolucin Francesa, que rematou co absolutismo en Francia, a pesar dos intentos dos monarcas para evitalo, foi fundamental no proceso revolucionario que se abriu en Espaa coas Cortes de Cdiz (1810-1814). Aprobaron unha serie

    A familia de Carlos IV, Goya (1800)

  • Unidade 1: A transicin do Antigo Rxime. H de Espaa, IES Antn Losada 2

    de leis, como a Constitucin de 1812, que constituron a base do liberalismo (soberana nacional, igualdade legal, divisin de poderes). O reinado de Fernando VII (1814-1833) caracterizouse pola loita entre os liberais e os absolutistas. Os absolutistas, co rei cabeza, impuxronse sobre os liberais ags no breve perodo do Trienio Liberal (1820-1823). O novo sistema liberal-capitalista non se consolidar ata o reinado de Isabel II (1833-1868).

    1. Espaa no s. XVIII 1.1. Guerra de Sucesin e Decretos de Nueva Planta No 1700 morreu Carlos II, derradeiro rei da Casa de Austria, sen descendencia. O enfrontamento entre as potencias europeas por situar o seu candidato no trono vacante levou Guerra de Sucesin (1700-1714). Inglaterra, Austria e Holanda apoiaron ao candidato austraco, fronte as pretensins de Francia, que apoiou ao neto de Luis XIV, Felipe de Borbn. A Guerra de Sucesin rematou co Tratado de Ultrech, polo que se recoeca a Felipe como rei, inicindose a nova dinasta dos Borbns. Unha das disposicins do Tratado ceda a soberana sobre Xibraltar a Inglaterra. A monarqua borbnica aplicou unha poltica centralista, seguindo o modelo do absolutismo francs. A Guerra de Sucesin na que os reinos da Coroa de Aragn apoiaran ao candidato austraco foi aproveitada por Felipe V para suprimir os foros (leis propias) destes reinos mediante os Decretos de Nueva Planta, implantando nos mesmos a lexislacin de Castela. Unicamente Navarra e as Provincias Bascas, que apoiaran a Felipe na Guerra, mantiveron as sas leis particulares. Considerando ter perdido os reinos de Aragn e Valencia, e todos os seus habitantes, pola rebelin que cometeron tdolos foros, privilexios, exencins e liberdades que gozaban e que lle foran concedidas as por min e polos meus predecesores, particularizndoos nisto dos demais reinos. E circunstancia de ser comprendidos entre os demais que lexitimamente poso nesta monarqua engdese agora o de dereito de conquista; e considerando que un dos principais atributos da soberana a imposicin e a derrogacin das leis, as cales, podera EU cambiar sen os fundados motivos que hoxe concorren; xulguei conveniente, as por esto como polo meu desexo de reducir tdolo meus reinos de Espaa uniformidade dunhas mesmas leis, usos, costumes e tribunais, gobernndose igualmente todos polas leis de Castela, abolir e derrogar tdolos referidos foros e privilexios, prcticas e costumes ata aqu observadas nos mencionados reinos, sendo a mia vontade que estes se reduzan s leis de Castela, sen diferencia algunha en nada, podendo obter por esta razn igualmente os meus fidelsimos vasalos castelns, oficios e empregos en Aragn e Valencia da mesma maneira que aragoneses e valencianos poden en adiante gozalos en Castela.. Buen Retiro, a 29 de xuo de 1707

    FREI NICOLS JESS DE BELANDO, Historia civil de Espaa. Parte I (Madrid, 1740)

    ...Tendo conseguido coa asistencia divina e xustiza da mia causa, pacificado as mias armas o Principado de Catalua, tocaba a mia soberana establecer goberno no mesmo.

    ... que no Principado se forme unha Audiencia, presidida polo Capitn Xeral ou Comandante Xeral das mias Armas.

    ... As causas da Real Audiencia substanciaranse en lingua castel.

    ... Haber en Catalua Correxidores... De tdolos expresados Correxidores resrvome a nominacin.

    Nueva Planta de la Real Audiencia del Principado de Catalua (1716)

  • Unidade 1: A transicin do Antigo Rxime. H de Espaa, IES Antn Losada 3

    Reformouse tamn a administracin territorial, cunha divisin do territorio en provincias mandadas por un Capitn Xeneral. Na Administracin central, os Secretarios de Despacho, nomeados polo rei foron adquirindo cada vez maior importancia sendo os precedentes dos ministros. Sen embargo, as pretensins centralistas do Estado non puideron co poder da Igrexa e dos nobres. Quxose crear un sistema impositivo unificado e que os privilexiados pagasen tamn certos tributos, pero a resistencia da nobreza e do clero fixo fracasar a reforma da Facenda. Ademais, cada reino segua a ter a sa propia moda. 1.2. Economa agraria e sociedade estamental A economa creceu durante o sculo. Espaa era un pas fundamentalmente agrario, en 1797 o sector agrario agrupaba a mis dun 67% da poboacin activa. O importante incremento da poboacin pasou de 7 a 11,5 millns de habitantes levou a un aumento da producin, pero non como consecuencia de maiores rendementos, senn debido a un aumento da superficie cultivada. A propiedade da terra segua tendo unha estrutura seorial, vinculada nobreza e ao clero. Da poboacin activa que se adicaba industria, a maiora eran artesns en pequenos obradoiros, agrupados en gremios, que s abastecan ao mercado local. A nica industria moderna era a catal, non agremiada, e centrada nos estampados de teas de algodn, chamados indianas xa que a maiora se exportaban s colonias americanas. O comercio interior seguiu sendo moi deficiente. O comercio exterior, en especial coas colonias americanas, experimentou un importante crecemento. A creacin de compaas comerciais e os decretos de libre comercio de 1778 (antes s se poda comerciar con Amrica polos portos de Sevilla, ata 1717, e Cdiz despois) favoreceron o incremento dos intercambios. Na Espaa do s. XVIII mantvose a sociedade estamental propia do Antigo Rxime. Porn, apareceron as primeiras crticas dos ilustrados contra o mantemento dos privilexios da nobreza e do clero. O Terceiro Estado, os que traballaban e producan, constituan o 90% da poboacin con situacins moi diversas. 1.3. A economa galega no s. XVIII Galicia no s. XVIII era un dos territorios mis densamente poboados da monarqua hispnica, cunha densidade de 45 hb por km2. Contaba con case 1.300.000 hb en 1752, aprecindose xa unha maior concentracin nas zonas costeiras. O intenso poboamento e a falta de recursos explican que xa existise unha intensa emigracin, calculndose a perda de arredor de 350.000 persoas na segunda metade do sculo. Exista tamn unha emigracin temporal cara Castela e Andaluca, na poca da sega.

  • Unidade 1: A transicin do Antigo Rxime. H de Espaa, IES Antn Losada 4

    No crecemento da poboacin xogaron un papel moi importante das plantas americanas introducidas no s. XVII: o millo e a pataca. O millo na costa e nos vales fluviais e a pataca no interior. Producase mis, pero os mtodos seguan a ser arcaicos. As explotacins eran cada vez mis midas, sendo explotadas baixo o sistema foral, de orixe medieval. Os mosteiros e os fidalgos, pricipalmente, entregaban as terras aos labregos por un longo perodo de tempo, a cambio dunha renda en especie. O sector pesqueiro, de gran importancia en Galicia, creceu notablemente coa chegada de comerciantes catalns que construron fbricas de salazn e introduciron novas tcnicas na pesca (xbega) e na conservacin do peixe. No eido industrial destacaba a industria artesanal do lio. O traballo era desempeado polas familias labregas no tempo que lles deixaba o campo, sendo exportados os lenzos cara Castela. A finais do XVIII mesmo se importaba lio do Bltico debido ao pulo que acadou esta industria. En Cervo, o marqus de Sargadelos, tentou crear unha industria siderrxica, pero non tivo continuidade. No 1804 comezou a fabricar a cermica tan coecida na actualidade. 1.4. O reformismo ilustrado O sculo da luces tamn tivo o seu reflexo en Espaa. Os ilustrados foron unha minora formada por burgueses e algns membros da pequena nobreza e do clero. En Espaa, o mis destacado foi Jovellanos, mentres que en Galicia a obra de mis sona foi a dos monxes bieitos Padre Feijoo e Padre Sarmiento, que reivindicaron a cultura propia de Galicia. A maior preocupacin dos ilustrados foi o progreso econmico do pas. Isto levounos a criticar organizacin social dominante e a propoer unha serie de medidas reformistas apoiados por monarcas como Carlos III. Medidas que na prctica tiveron unha eficacia escasa a causa da resistencia dos grupos privilexiados que van perigar os seus intereses e a ignorancia dunha poboacin analfabeta apegada aos costumes tradicionais. Na prctica case nada mudou. Propuan unha reforma desde arriba, apoindose no monarca absoluto (dspota ilustrado), pero os cambios econmicos suxeridos cuestionaban as bases da propia monarqua absoluta, polo que o rei, ante oposicin dos grupos privilexiados, sempre freou a posta en prctica das medidas que mis afectaban ao poder social da nobreza e do clero (desvinculacin dos morgados, desamortizacin, contribucin nica, reparto das terras). O lmite das reformas ilustradas estaba na supervivencia do sistema poltico absolutista. Cando estalou a Revolucin Francesa eses lmites fixronse mis evidentes.

    Jovellanos, Goya (1798)

  • Unidade 1: A transicin do Antigo Rxime. H de Espaa, IES Antn Losada 5

    2. O IMPACTO DA REVOLUCIN FRANCESA. A GUERRA DA INDEPENDENCIA E A CONSTITUCIN DE CDIZ 2.1. O impacto da Revolucin Francesa Os acontecementos que se desenvolveron en Francia a partir de 1789, que remataron coa monarqua absoluta no pas vecio, explican en grande medida o que aconteceu en Espaa ata 1808. Ao igual que os restantes gobernos europeos, o goberno do novo rei Carlos IV deu marcha atrs na sa poltica de reformas. Pechou a fronteira francesa establecendo unha especie de cordn sanitario para impedir o paso de calquera libro e folleto, prohibiu calquera referencia a Francia, mesmo as crticas contra a Revolucin, e suspendeu tdolos peridicos non oficiais do reino. Prohibo a introducin e curso nestes meus Reinos e Seoros de calquera papel sedicioso, e contrario fidelidade e a tranquilidade pblica, e en consecuencia mando, que calquera persoa que tivera carta ou papel impreso ou manuscrito desta especie os presente Xustiza, dicindo e nomeando ao suxeito que llelos entregara, se o soubera; pena de que non facndoo as, ser procesado e castigado; procedendo as Xustizas coa actividade e a vixilancia que require a sa gravidade, e que tanto interesa ao ben dos meus amados vasalos.

    Orde de Carlos IV, 1791

    Estas medidas non foron efectivas. As ideas revolucionarias estendronse por Espaa e polas colonias americanas. Para os ilustrados o modelo francs sera positivo, anda que moitos rexeitaban a violencia e preferan a va reformista. Para os estamentos privilexiados, nobreza e clero, as novas ideas eran unha ameaza para o seu status, e rexeitbanas aludindo a quebra dos valores tradicionais, como a relixin. No ano 1792 aboliuse a monarqua en Francia e o rei foi detido, e despois guillotinado, en 1793. Espaa entrou na coalicin internacional contra os revolucionarios franceses, sendo derrotada, asinndose a paz de Basilea (1795), da que falaremos despois. 2.2. A privanza de Godoy Floridablanca foi deposto fronte do goberno por Carlos IV en 1792, e substitudo despois dun breve perodo de Aranda -polo favorito da raa, Manuel Godoy-. O ascenso de Godoy foi moi mal acollido polo crculo de poder tradicional, que o consideraba un intruso, e s logrou permanecer tanto tempo a cabeza do goberno pola sa capacidade de intriga e o incondicional apoio real: Por ti muri el de Aranda perseguido, / Floridablanca vive desterrado,/ Jovellanos en vida sepultado / y muchos grandes yacen en el olvido. / De la madre, del padre, del marido / arrancaste el honor, y has profanado, / polgamo brutal, aquel sagrado / que, indigno, t pisar has merecido. / Calumnias, muertes, robos y atentados / con descaro insolente cometiste, / Oh, t, el ms run de los privados ! Si almirante, si grande te creste / cuando eras el ms run de los malvados, / hoy el cielo te vuelve a lo que fuiste.

    Soneto satrico de frei Manuel Gil, adicado a Godoy

    Ao mesmo tempo el apandou coas culpas dos males nacionais, como smbolo da corrupcin e da incapacidade da familia real. Nos momentos de crise, case permanentes neste perodo, reuniu na sa persoa o odio xeneralizado. Tentou aplicar unha poltica ilustrada, pero os males do pas e a progresiva radicalizacin poltica requiran medidas moito mis enrxicas.

    Godoy, prncipe da paz, Goya (1801)

  • Unidade 1: A transicin do Antigo Rxime. H de Espaa, IES Antn Losada 6

    A sa poltica exterior puxo a Espaa aos ps do Emperador. Despois dunha guerra desastrosa contra a Francia revolucionaria que rematara coa Paz de Basilea (1795) e a concesin a Godoy do ttulo de Prncipe de la Paz, volveuse tradicional alianza con Francia, nunha posicin de submisin. Era unha alianza antinatural, entre un monarca absoluto e un goberno republicano que executara ao rei Borbn. Pero era unha alianza vlida para defender Amrica da presin britnica. As sucesivas guerras contra Inglaterra foron anda mis desastrosas, quedando o dominio do Atlntico en mans inglesas e perdendo a Armada na batalla de Trafalgar (1805). A profunda crise econmica, potenciada pola guerra e a ruptura do comercio con Amrica, provocou o aumento do malestar social e a hostilidade contra Godoy aumentou. Ao mesmo tempo, arredor do Prncipe de Asturias, Fernando, reuniuse unha camarilla de conspiradores formada por nobres reaccionarios partidarios de que Carlos IV abdicase no cada vez mis popular Fernando. As imposicins de Napolen foron en aumento, ata conclur coa firma do Tratado de Fontainebleau en 1807. No Tratado pretendase a invasin e o reparto de Portugal. Para Napolen era un paso mis no seu intento de formar un imperio continental. Para Godoy tratbase da nica alternativa que tia para salvar a sa posicin poltica. Carlos IV fora un rei mediocre. O seu favorito Godoy, garboso estremeo, que chegou a ser todopoderoso en 1792, aos vintecinco anos, gracias ao favor da raa, revelouse como nefasto sobre todo en poltica exterior. Non soubo evitar nin animar con fe o conflito coa revolucin francesa. En Basilea, Espaa perdeu Santo Domingo. A alianza francesa que seguiu tivo malos resultados. Custou a Espaa Trinidad, Luisiana, e por ltimo, en 1805, o desastre de Trafalgar, que, ao entregar as colonias as sas propias forzas separaba o bloque do mundo hispnico: data esencial para o futuro. Godoy negociou un reparto de Portugal, que fara del un prncipe herdeiro. Pero os franceses ocuparon as prazas fortes de Catalua e Navarra, ao mesmo tempo que Lisboa: a independencia espaola estaba ameazada. A oposicin contra esa poltica a crecendo: unha conspiracin cortes intentou substitur ao rei polo seu fillo Fernando, quen ao ser descuberto denunciou aos seus amigos, amosando ter unha alma bastante covarde. Pero a opinin creu ver nel a un heroe e a un mrtir.

    Pierre Vilar, Historia de Espaa, pax. 79-80. Crtica 1978

    2.3. A guerra da Independencia e a Constitucin de Cdiz a. O inicio da guerra O tratado de Fontainebleau permitiu que as tropas francesas entrasen en Espaa sen oposicin. Pero axia se viu que a sa intencin non era s ocupar Portugal, senn que tamn pretendan ocupar Espaa. Dndose conta dos acontecementos, Godoy quixo trasladar familia real a Sevilla e logo a Amrica. Intento que ocasionou o levantamento de parte do pobo de Madrid, instigado pola camarilla de Fernando VII, que se dirixiu a Aranjuez e obrigou a Carlos IV a abdicar no seu popular fillo (Motn de Aranjuez). Por primeira vez un monarca espaol era forzado a deixar o seu trono por un levantamento popular.

  • Unidade 1: A transicin do Antigo Rxime. H de Espaa, IES Antn Losada 7

    Eu non renuncie en favor do meu fillo senn pola forza das circunstancias, cando o estrondo das armas e os clamores dunha garda sublevada facanme coecer bastante a necesidade de escoller a vida ou a morte, pois a esta ltima seguira despois a da Raa.

    Eu fun forzado a renunciar; pero asegurado agora con plena confianza na magnanimidade e o xenio do grande home que sempre amosou ser amigo meu, eu tomei a resolucin de conformarme con todo o que este mesmo grande home queira dispor de nosoutros e da mia sorte, a da Raa e a do Prncipe de la Paz.

    Dirixo a vostede unha protesta contra os sucesos de Aranjuez e contra a mia abdicacin

    De V. M. e R. o seu moi afecto irmn e amigo. Carlos.>>

    Carta de Carlos IV a Napolen explicando os sucesos de Aranjuez, marzo de 1808.

    O Motn de Aranjuez sinalou claramente a debilidade dunha monarqua disputada publicamente por pai e fillo. Ambos pedan axuda a Napolen e este pensou que era o momento de acabar coa monarqua borbnica en Espaa. Chamounos a Bayona e obrigounos a renunciar ao trono no seu nome e el nomeou ao seu irmn, Jos Bonaparte, novo rei de Espaa. A maiora do pobo espaol ergueuse en masa contra a ocupacin francesa. A guerra comezou o 2 de maio de 1808, cando o pobo de Madrid se levantou contra as tropas francesas ante a sada cara Bayona dos membros que quedaban da familia real. Seores Xustizas dos pobos a quen se presentase este oficio de min, o Alcalde Mstoles:

    notorio que os franceses apostados nas proximidades de Madrid, e dentro da Corte tomaron a defensa, sobre este pobo capital, e as tropas espaolas: de maneira que en Madrid est correndo moito sangue; como Espaois necesario que morramos polo Rey e pola Patria armndonos contra uns desleais que so color de amizade e de alianza qurennos impoer un xugo pesado, despois de terse apoderado da Augusta persoa do Rei: procedamos pois, a tomar as activas providencias para escarmentar tanta perfidia, acudindo ao socorro de Madrid e demais pobos.

    Mstoles, dous de maio de 1808. Andrs Torrejn. Simn Hernndez.

    Unha carta, escrita por Murat (xefe das tropas francesas en Espaa) ao Emperador en marzo, anunciaba os feitos posteriores: Temo que vos enganedes sobre a situacin. A aristocracia e o clero son donos de Espaa: se temen polos seus privilexios ou existencia, provocarn contra nosoutros un alzamento en masa que poder eternizar a guerra. Conto con algns partidarios, pero se me presento como conquistador quedareime sen ningn (...) O Prncipe de Asturias non ten ningunha das calidades necesarias ao xefe dunha nacin; isto non impedir que se faga un heroe para opoelo a nosoutros (...)

    Os motivos do levantamento das masas populares contra a ocupacin francesa foron: a defensa da integridade territorial fronte a un tradicional aliado que os traizoou; a conviccin do carcter tirnico de Napolen; e un sentido patritico case relixioso. Identificbase a patria coa figura do monarca raptado. Tampouco se pode esquecer a crtica situacin econmica que situou nos hosts soldados franceses a causa dos males. Era unha poboacin disposta a loitar porque tia pouco que perder. Os levantamentos antifranceses estendronse por todo o pas. Iniciouse a Guerra da Independencia (1808-1814). A guerra de guerrillas (pequenas partidas ou cuadrillas de homes que, apoindose no

    3 de maio de 1808, Goya (1814)

  • Unidade 1: A transicin do Antigo Rxime. H de Espaa, IES Antn Losada 8

    coecemento do terreo e na complicidade da poboacin, atacaban s tropas francesas sen presentar nunha unha batalla aberta) vaise a desenvolver fundamentalmente no mundo rural. Esta forma de guerra vai ter un gran futuro, non s na historia de Espaa, senn tamn na historia mundial. Trtase da participacin popular contra un inimigo moito mis potente e poderoso. Algns guerrilleiros, como Espoz y Mina, o Empecinado ou o cura Merino convertronse en heroes populares. Os espaois contaron coa axuda dos ingleses para expulsar aos franceses. Galicia na Guerra da Independencia. Como no resto da Pennsula, en Galicia formronse Xuntas que trataban de dirixir a loita contra as tropas francesas. A primeira foi a da Corua en 1808 e, despois, creouse a Xunta Suprema do Reino responsable da organizacin do Batalln Literario composto por universitarios compostelns. En 1809 o xeneral Soult ocupou co seu exrcito Galicia, perseguindo a un exrcito ingls dirixido por John Moore, que pretenda fuxir cara Inglaterra desde o porto de A Corua. Nos arredores da cidade produciuse a batalla de Elvia, onde perdeu a vida este xeneral que ficou para sempre nos Xardns de San Carlos da cidade herculina. A ocupacin francesa provocou unha oposicin popular e formacin de guerrillas dirixidas por lderes como Morillo ou Cachamua. As accins blicas mis coecidas foron a reconquista de Vigo (28-3-1809) e a batalla de Ponte Sampaio (xuo 1809), que marcou o final da presenza napolenica en Galicia. b. A poltica francesa O Estatuto de Bayona. Napolen pretendeu dotar de legalidade nova monarqua imposta en Espaa. Convocou en Bayona unha asemblea de deputados que debera estar formada por cincuenta representantes de cada estamento, pero s acudiron sesenta e cinco, sendo a maiora nobres. Esta Xunta Espaola aprobou o chamado Estatuto de Bayona, que non podemos considerar unha Constitucin, posto que non foi elaborada por representantes da nacin espaola. Debe considerarse unha carta outorgada, dada ademais por un rei estranxeiro. Sen embargo tivo un papel histrico importante ao obrigar a elaboracin dunha Constitucin alternativa polos que se enfrontaban aos franceses. O Estatuto tia un carcter autoritario. Estableca tres rganos representativos: Consello de Estado e Senado de nomeamento real e Cortes estamentais (clero, nobreza, pobo). Recoeca algns dereitos como a liberdade de imprenta e a inviolabilidade do domicilio. Suprima privilexios seoriais e declaraba relixin catlica como a nica permitida (sorprende esta declaracin, que hai que

    Caricatura de Jos I como Pepe Botella

  • Unidade 1: A transicin do Antigo Rxime. H de Espaa, IES Antn Losada 9

    entender como un intento de gaarse o favor do clero); abola as aduanas interiores e reformaba a Facenda. En definitiva, suprima as bases xurdicas do Antigo Rxime, pero a penas tivo aplicacin pola guerra. En nome de Deus Todopoderoso, Don Jos I Napolen, pola graza de Deus, rei das Espaas e das Indias: tendo escoitado Xunta Nacional, reunida en Bayona de orde do noso moi caro e moi amado irmn Napolen, Emperador dos franceses (...)

    Decretamos a presente Constitucin (...) Art. 1. -A relixin Catlica, Apostlica e Romana, en Espaa e en tdalas posesins espaolas, ser a relixin do Rei e da Nacin, e non se permitir ningunha outra. Art. 34. -As prazas de senador sern de por vida Art. 61. Haber Cortes ou Xuntas da Nacin, compostas de 172 individuos, divididos en tres Estamentos (clero, nobreza, pobo). Art. 72. Para seren deputado precsase ser propietario de bens races. Art. 88. -Ser libre toda especie de cultivo e industria. Art. 90. -Non se poder conceder privilexio algn particular de exportacin. Art. 96. -As Espaas e as Indias gobernaranse por un s Cdigo de leis civs e criminais. Art. 97. -A orde xudicial ser independente nas sas funcins Art. 99.-O rei nomear a tdolos xuces. Art. 116. -As aduanas interiores quedan suprimidas en Espaa e Indias. Art. 117. -O sistema de contribucins ser igual en todo o Reino. Art. 140. -Os servizos e os talentos son os nicos que proporcionan os ascensos. Art. 145. -Dous anos despois de terse executado totalmente esta Constitucin, establecerase a liberdade de imprenta.

    Estatuto de Bayona, 8-7-1808; recollido de Sainz de Varanda, Coleccin de leis fundamentais

    O afrancesados. Jos I contou co apoio de un amplo grupo de nobres, cargos militares, alto clero, burgueses e burcratas. Pero hai que distinguir entre aqueles que o apoiaban por conveniencia e os que sempre viron a Francia como un modelo de progreso. A guerra non deixaba moito tempo para elixir e moitos vronse obrigados a xurar a constitucin forza.

    Outros colaboraron sinceramente pensando que era o mellor para o pas. Tian ideas ilustradas, sendo partidarios dunha Monarqua forte que impuxera reformas moderadas que evitasen a insurreccin popular. Quince mil afrancesados abandonaron Espaa coas tropas francesas ao acabar a guerra.

    c. Das Xuntas s Cortes de Cdiz. A Revolucin espaola As Xuntas. Nas zonas que, despois do maio, non estaban directamente controladas polos franceses creronse uns organismos novos: as Xuntas. Ante o baleiro de poder na nacin e o non recoecemento da autoridades francesas, as Xuntas eran organismos heteroxneos social e ideoloxicamente, formados por cidadns recoecidos que asuman o poder no seu mbito territorial. As xuntas locais unronse nunha Xunta Central en setembro, pero a diversidade ideolxica manterase, podendo distinguirse tres grupos: absolutistas, ilustrados e liberais.

    Xuramento das Cortes de Cdiz, Casado del Alisal (1863)

  • Unidade 1: A transicin do Antigo Rxime. H de Espaa, IES Antn Losada 10

    De tdalas maneiras non menos certo que a invasin dos franceses foi o principio das nosas diferencias internas e a guerra da independencia unha especie de guerra civil ao mesmo tempo. s nobres a dinasta estranxeira ralles odiosa menos polo nova que polos indicios que daba de reformadora. Do lexislador dun pobo onde todo estaba nivelado pola lei da igualdade deba desconfiar moito o privilexio das clases exclusivas. O berro de guerra na sa boca foi a oposicin ao esprito innovador que os ameazaba. O pobo baixo e ignorante acostumado a obedecer, a respectar s autoridades, non tendo ningunha vantaxe na vida pblica, non desexando nin concibindo a penas a necesidade de reformas polticas, pdese tamn dicir que o seu alzamento contra as armas do Emperador foi de pura resistencia. Os ilustrados eran un nmero considerable e non podan ter, no seu pronunciamento contra o Emperador, s a mira de volver ao Estado anterior. Non era posible que satisfixese os seus desexos o que se presentaba aos seus ollos tan digno de reformas; que gustasen de volver ao antigo despotismo os que o consideraban como unha das causas dos males que os aflixan. O berro de guerra dirixido contra os franceses tia tamn por branco os excesos, as desordes que afearan as administracins anteriores. Entn viuse o motivo que tiveron homes de tan distintas clases (...) para coincidiren todos nun mesmo punto, a saber: guerra aos franceses, que satisfaca os desexos e era un medio de chegar cada un ao obxecto das sas esperanzas.

    San Miguel, Evaristo: De la guerra civil espaola

    As Cortes. A Xunta Central tia como principal obxectivo a convocatoria de Cortes, co fin de dar nacin unha Constitucin e introducir na lexislacin as reformas necesarias. A principios de 1810 disolveuse, concedendo a sa autoridade a unha Rexencia colectiva de cinco membros. Os deputados foron chegando con dificultade a Cdiz (onde a Xunta Central se refuxiara do avance francs). Moitas provincias ocupadas do centro non puideron elixilos. Para reemprazalos, designronse suplentes que residiran en Cdiz provisionalmente. Estes suplentes eran partidarios do liberalismo, o que, xunto a maior presenza de deputados das cidades do litoral, reforzou o carcter progresista dos reunidos. Fronte a eles situbanse os partidarios da volta ao absolutismo, encabezados polo bispo de Ourense, presidente do Consello de Rexencia. As Cortes, convocadas por estamentos ao uso medieval, funcionaron de feito como unha soa cmara e declarronse soberanas. Isto significaba o recoecemento de que o poder reside na nacin, o conxunto dos cidadns sen distincin de estamentos, e que se expresa, dito poder, a travs das Cortes formadas polos representantes da nacin. A desconfianza ante a postura dos absolutistas levou esixencia dun xuramento de fidelidade s Cortes por parte dos membros do Consello de Rexencia. Os deputados que compoen este Congreso, e que representan nacin espaola, declranse lexitimamente constitudos en Cortes xerais e extraordinarias e que reside nelas a soberana nacional. Proclaman e xuran de novo polo seu nico e lextimo rei ao seor D. Fernando VII de Borbn; e declaran nula, de ningn valor e efecto a cesin da Coroa que se di feita en favor de Napolen, non s pola violencia que interveu naqueles actos inxustos e ilegais, senn principalmente por faltarlles o consentimento da nacin. Non sendo conveniente que queden reunidos o Poder Lexislativo, o executivo e o xudicial, as Cortes xerais e extraordinarias resrvanse o exercicio do Poder lexislativo en toda a sa extensin.

  • Unidade 1: A transicin do Antigo Rxime. H de Espaa, IES Antn Losada 11

    O Consello de Rexencia recoecer a soberana nacional das Cortes, e xurar obediencia s leis e decretos que delas emanen.

    Decreto do 24 de setembro de 1810

    O traballo das Cortes foi grande e nel podanse distinguir dous tipos de tarefas: a elaboracin dunha Constitucin e a promulgacin dunha serie de decretos que reformaron aspectos esenciais do sistema poltico. Entre os decretos destacan: o que estableceu a liberdade de imprenta; a abolicin dos seoros; o de supresin da Inquisicin; o que estableceu a liberdade de comercio; e o de continuacin da desamortizacin dos bens de mans mortas. O decreto de abolicin dos seoros desmontaba e incorporaba nacin as xurisdicins particulares, suprima calquera forma de servidume e transformaba en propiedade privada os seoros territoriais. Porn deixaba vixente o dcimo e favoreca aos seores, que podan converter os dereitos feudais en ttulos de propiedade plena da terra, desposundo aos campesios. Desexando as Cortes xenerais e extraordinarias remover os obstculos que se opuxeran ao bo rxime, aumento da poboacin e prosperidade da Monarqua espaola, decretan: I. Desde agora quedan incorporadas Nacin todos os seoros xurisdicionais de calquera clase e condicin que sexan. II. Procederase ao nomeamento de tdalas xustizas e demais funcionarios pblicos pola mesma orde e segundo se verifica nos pobos de reguengo. III. Quedan abolidos os ditados de vasalo e vasalaxe e as prestacins, as reais como persoais, que deban a sa orixe a ttulo xurisdicional, ags dos que procedan de contrato libre en uso do sagrado dereito de propiedade. V. Os seoros territoriais e soaregos quedan desde agora na clase dos demais dereitos de propiedade particular, se non son de aqueles que pola sa natureza deban incorporarse Nacin, ou dos que non cumpriran as condicins con que se concederon, o que resultar dos ttulos de adquisicin. VII. Quedan abolidos os privilexios chamados exclusivos, privativos e prohibitivos que tean a mesma orixe de seoro, como son os de caza, pesca, fornos, aproveitamento das augas, montes, e demais, quedando ao libre uso dos pobos (...) XIV. En adiante ningun poder chamarse Seor de vasalos, exercer xurisdicin, nomear xuces, nin usar dos privilexios e dereitos comprendidos neste decreto...

    Decreto do 6 de agosto de 1811

    A Constitucin de 1812. A Constitucin moi ampla, pretendendo abarcar a maior parte dos aspectos da vida poltica. Non puido aprobarse ata o 19 de marzo de 1812, despois de longos debates entre as das tendencias presentes nas Cortes (liberais e servs). A pesar das importantes concesins aos servs supua unha ruptura total co Antigo Rxime. O artigo fundamental o 2, que fai aos espaois cidadns en vez de sbditos. A representacin nacional farase a forma de deputados reunidos en Cortes despois de seren nomeados (por un sistema de eleccins indirectas) por tdolos cidadns (ou sexa, polo sufraxio universal masculino) (art. 27-103). Pero suspendanse os dereitos de cidadn aos que servan como domsticos (o 7% da poboacin espaola), foron excludos os escravos americanos (6% da poboacin das colonias) e s os que tiveran unha renda anual podan ser deputados. O segundo elemento en importancia a separacin de poderes (art. 15, 16, 17). As contradicins, resultado do compromiso entre as das tendencias, manifstanse nos seguintes aspectos: declrase a igualdade de tdolos cidadns ante a lei pero mantense o foro especial do clero e dos militares; o artigo 12 que impn a relixin catlica incompatible co propio concepto de soberana nacional; pero a maior contradicin resida na forma poltica adoptada, e especificada no art. 14, o adxectivo moderada (moi impreciso) parece supoer que non se lle concede ao monarca un papel simplemente pasivo, senn que a soberana popular tera que contar coa vontade real do que se declaraba a sa persoa sagrada, inviolable e non suxeita a responsabilidade. Se o artigo 172 especificaba once casos de restricin da autoridade rexia (desde a imposibilidade de impedir a celebracin de Cortes ata a prohibicin de contraer

  • Unidade 1: A transicin do Antigo Rxime. H de Espaa, IES Antn Losada 12

    matrimonio sen o consentimento das mesmas), o anterior artigo concedalle, ademais do de sancionar as leis e promulgalas, unha serie de prerrogativas entre as que estaban as de declarar a guerra e facer e ratificar a paz, mandar os exrcitos e armadas, dispor da forza armada e dirixir as relacins diplomticas e comerciais, e nomear os embaixadores e ministros. A Constitucin de Cdiz, con tdolos aspectos cuestionables citados arriba tivo a importancia de ser a primeira Constitucin espaola e converteuse na referencia, no smbolo, da loita dos liberais espaois ao longo do sculo XIX.

    D. FERNANDO STIMO, pola gracia de Deus e a Constitucin da Monarqua espaola, Rei das Espaas, e na sa ausencia e catividade a Rexencia do Reino nomeada polas Cortes Xerais e

    extraordinarias, a todos os que as presentes visen e entendesen, SABEDE: Que as mesmas Cortes decretaron e sancionaron a seguinte

    CONSTITUCIN POLTICA DA MONARQUA ESPAOLA Art. 1. A Nacin espaola a reunin de tdolos espaois de ambos hemisferios. Art. 2. A Soberana reside esencialmente na Nacin e polo mesmo pertence a esta exclusivamente o dereito de establecer as sas leis fundamentais. Art. 4. A Nacin est obrigada a conservar e protexer por leis sabias e xustas a liberdade civil, a propiedade e os demais dereitos lextimos de tdolos individuos que a compoen. Art. 8. Tamn est obrigado cada espaol, sen distincin algunha, a contribur sen distincin algunha en proporcin os seus haberes aos gastos do Estado. Art. 9. Est obrigado as mesmo todo espaol a defender a Patria coas armas, cando sexa chamado pola lei. Art. 12. A relixin da Nacin Espaola e ser perpetuamente a Catlica, Apostlica Romana, nica verdadeira. A Nacin protxea por leis sabias e xustas e prohibe o exercicio de calquera outra. Art. 13. O obxecto do goberno da a felicidade da Nacin, posto que a fin de toda sociedade poltica non outra que o benestar dos individuos que a compoen. Art. 14. O goberno da Nacin Espaola unha Monarqua moderada e hereditaria. Art. 15. A potestade de facer as leis reside nas Cortes co Rei. Art. 16. A facultade de facer executar as leis reside no rei Art. 17. A potestade de aplicar as leis nas causas civs e criminais reside nos tribunais establecidos pola lei. Art. 27. As Cortes son a reunin de tdolos deputados que representan Nacin, nomeados polos cidadns. Art. 31. Por cada 70.000 almas da poboacin haber un deputado en Cortes. Art. 92. Requrese para ser deputado en Cortes ter unha renda anual proporcionada, procedente de bens propios. Art. 171. A persoa do rei sagrada e inviolable, e non est suxeita a responsabilidade. Art. 248. Nos negocios comns, civs e criminais, non haber mis que un s foro para toda clase de persoas. Art. 249. Os eclesisticos seguirn gozando do foro do seu estado e os militares tamn de foro particular Art. 366. En tdolos pobos da Monarqua estableceranse escolas de primeiras letras, nas que se ensinar aos nenos a ler, escribir e o catecismo da relixin catlica, que comprender tamn unha breve exposicin das obrigas civs. Art. 371. Tdolos espaois teen a liberdade de escribir, imprimir e publicar sas ideas polticas sen necesidade de licencia, revisin ou aprobacin algunha anterior publicacin, baixo as restricins e responsabilidades que estableza a lei

    Promulgacin da Constitucin, Viniegra (1911)

  • Unidade 1: A transicin do Antigo Rxime. H de Espaa, IES Antn Losada 13

    3. O REINADO DE FERNANDO VII (1814-1833). ENTRE O ABSOLUTISMO E O LIBERALISMO 3.1. Sexenio absolutista (1814-1820) En 1814 Fernando VII regresou a Espaa por Catalua onde se lle comunicou, en nome do Consello de Rexencia, a obriga que tia de xurar a Constitucin de 1812. Dirixiuse a Valencia, e al decretou a abolicin da Constitucin. Foi respaldado por sectores partidarios do absolutismo monrquico que asinaron o que se coeceu como Manifesto dos Persas: A monarqua absoluta unha obra da razn e da intelixencia: est subordinada lei divina, xustiza e s regras fundamentais do Estado: foi establecida por dereito de conquista ou pola submisin voluntaria dos primeiros homes que escolleron aos seus reis. As que o soberano absoluto non ten facultade de usar sen razn a sa autoridade (dereito que non quixo ter o mesmo Deus); por iso foi preciso que o poder soberano fose absoluto, para prescribir aos sbditos todo o que mira ao interese comn, e obrigar obediencia aos que se negan a ela. Pero os que declaman contra o poder monrquico, confunden o poder absoluto co arbitrario; sen reflexionar que non hai Estado (sen exceptuar as mesmas repblicas) onde no que constite a soberana non estea un poder absoluto.

    Os mis sabios polticos preferiron esta monarqua absoluta a todo outro goberno. O home naquela non menos libre ca nunha repblica; e a tirana anda mis temible nesta ca naquela. Espaa, entre outros reinos, convenceuse desta preferencia e das moitas dificultades do poder limitado, dependente en certos puntos dunha potencia superior, ou comprimido a outros por parte dos mesmos vasalos ().

    Non podendo deixar de pechar este respectuoso Manifesto en canto permita a nosa representacin e os nosos votos particulares coa protesta de que se estime sempre sen valor esa Constitucin de Cdiz, e por non aprobada pola V. M. nin polas provincias () porque estimamos as leis fundamentais que contn de incalculables e transcendentais prexuzos, que piden a previa celebracin dunhas Cortes espaolas lexitimamente congregadas en liberdade e de acordo en todo s antigas leis.

    Manifesto dos Persas. Madrid, 12 de abril de 1814

    O Goberno constitucional non opuxo resistencia, e os rexentes e os mis destacados deputados liberais foron detidos ou fuxiron ao exilio. Substituronse os Ministerios por Secretaras dependentes directamente do rei e decretronse nulos todos os acordos das Cortes de Cdiz, restableceuse a Inquisicin e restaurronse os seoros. En tal estado se me fixeron varias representacins por diferentes Grandes de Espaa e Ttulos de Castela, donos xurisdicionais de pobos nos Reinos de Aragn e Valencia e noutras provincias, queixndose dos despoxos e atentados que sombra do mencionado Decreto das Cortes sufriran e sufran anda no goce e percepcin dos dereitos e prestacins preservadas no mesmo Decreto, solicitando o seu pronto reintegro con resarcimento dos danos e prexuzos e intereses que deberan ter producido, e algns dos recorrentes a declaracin de nulidade (). Tiven a ben mandar: que os chamados seoros xurisdicionais sexan reintegrados inmediatamente na percepcin de tdalas rendas, froitos, emolumentos, prestacins e os dereitos do seu seoro territorial, e no de tdalas demais que gozasen antes do 6 de agosto de 1811.

    Real Cdula. Gaceta de Madrid, 8 de outubro de 1814

    Pechronse as Universidades e mais os teatros, e tamn numerosos peridicos. A liberdade de imprenta quedou igualmente abolida. Vendo co meu desagrado o menoscabo do prudente uso que debe facerse da imprenta, que en vez de utilizala en asuntos que sirvan sa ilustracin do pblico, ou a entretelo honestamente, emprgase nos seus desafogos e contestacins persoais, que non s ofenden aos suxeitos contra os que se dirixen,

    Fernando VII, Goya (1814)

  • Unidade 1: A transicin do Antigo Rxime. H de Espaa, IES Antn Losada 14

    senn a dignidade e o decoro dunha nacin circunspecta, a quen convidan coa sa lectura; e ben convencido por Min mesmo de que os escritos que particularmente adoecen deste vicio son os chamados peridicos e algns folletos, provocados por eles, decidn prohibir todos os que desta especie ven a luz dentro e fra da Corte; e a mia vontade que s se publiquen a Gaceta e mais o Diario de Madrid

    Gaceta de Madrid, 30 de marzo de 1815

    - Conspiracins e pronunciamentos liberais Os liberais, perseguidos, reunanse clandestinamente tratando de rematar coa inmoralidade adminsitrativa e fiscal, a arbitrariedade e a prolongada crise econmica. Houbo numerosos pronunciamentos de militares liberais que se distinguiran na guerra contra os franceses: O primeiro foi Espoz y Mina en Pamplona (1814) que, tras fracasar, tivo que fuxir a Francia. Un pronunciamento, termo nacido no s. XIX en Espaa, era un levantamento de parte do exrcito (que se pronuncia) para modificar o sistema poltico establecido, contando con apoios externos. En 1815 sublevouse o capitn xeral de A Corua, Daz Porlier, que foi aforcado. En 1817 foi fusilado o xeneral Lacy en Catalua e en 1819 o coronel Vidal en Valencia. Espaois: () Obrigados pola necesidade, vendo que a verdade non pode chegar aos odos do rei, asediado a toda hora polos seus conselleiros (), tomamos a terrible, pero indispensable resolucin de reclamar coas armas na man o que se negou s nosas solicitudes.

    O noso obxectivo o de toda Espaa: unha monarqua sometida a leis xustas e sabias, e na que se garantan, tanto as prerrogativas do trono como os dereitos da nacin. Pedimos a convocatoria de Cortes nomeadas polo pobo, e que estas tean liberdade de facer, na Constitucin proclamada polas Cortes extraordinarias, os cambios que esixe a nosa situacin ().

    Firmes na nosa resolucin, non deixaremos as armas (se nos vemos obrigados a recorrer a elas) antes de obter o que pedimos.

    Xunta Provincial de Galicia [presidida por Daz Porlier] Manifesto dirixido nacin espaola, 21-9-1815

    3.2. Trienio liberal Finalmente, en 1820, o pronunciamento do coronel Rafael Riego en Cabezas de San Juan (Sevilla), cando estaba ao mando de tropas que deban embarcar para combater contra os independentistas americanos, proclamou a Constitucin de 1812. Os motns populares de Madrid en apoio de Riego e a presin dos militares liberais obrigaron ao rei a xurar a Constitucin de 1812, comezando o Trienio liberal.

    Espaois: Cando os vosos heroicos esforzos lograron poer termo ao cativerio no que me retivo a mis inaudita perfidia, todo canto vin e sentn, a penas pisei o chan patrio, reuniuse para persuadirme que a nacin desexaba ver resucitada a sa anterior forma de goberno; e esta persuasin debeume decidir a conformarme co que pareca ser o

    O enfermo pola Constitucin, 1820

  • Unidade 1: A transicin do Antigo Rxime. H de Espaa, IES Antn Losada 15

    voto case xeral dun pobo magnnimo, que, triunfador do inimigo estranxeiro, tema os males, anda mis terribles da discordia interna. (...) Pero mentres eu meditaba maduramente coa solicitude propia do meu paternal corazn as variacins do noso rxime fundamental, que parecan mis adaptables ao carcter nacional e ao estado presente das diversas opcins da monarqua espaola, as como mis anlogas organizacin dos pobos ilustrados, fixchesme comprender o voso anhelo de que se restablecese aquela Constitucin que entre o estrondo das armas hosts foi promulgada en Cdiz no ano de 1812, ao propio tempo que con asombro do mundo combatiades pola liberdade da patria. Sentn os vosos votos, e como tenro pai condescendn ao que os meus fillos consideran que conduce sa felicidade. Xurei esa Constitucin pola que suspirabades, e sempre serei o seu mis firme apoio. () Marchemos francamente, e eu o primeiro, pola senda constitucional ()

    Fernando VII. Manifesto nacin espaola. Madrid, 10 de marzo de 1820

    De los pellejos de los serviles // hemos de hacernos portafusiles // y al que le pese que roa el hueso // y un cordelito para el pescuezo. // Trgala, trgala, trgala, // trgala, trgala, // tu serviln, trgala, // tu que no quieres Constitucin. // Los milicianos y los madrileos // la bienvenida le dan a Riego // y al que le pese que roa el hueso // que el liberal le dir eso. // Trgala, trgala, trgala, // trgala, perro // tu que no quieres Constitucin.

    Trgala (cancin popular)

    Durante o trienio liberal proliferaron os clubs polticos e as chamadas sociedades patriticas sobre todo de signo liberal, pero tamn as houbo absolutistas. Fernando VII tratou de boicotear na medida das sas posibilidades o labor das Cortes e as medidas mis liberais, aproveitndose sobre todo de que a Constitucin recoecalle o dereito de veto. Durante este trienio os liberais comezaron a dividirse en dous bandos: os chamados moderados, que consideraban que era imprescindible respectar o papel lexislador do rei xunto coas Cortes, e os chamados exaltados que defendan que o rei debase ocupar tan s do poder executivo, pero non do lexislativo. As medidas mis salientables aprobadas polas Cortes neste perodo foron: Abolicin dos privilexios estamentais; suprimronse os seoros xurisdicionais; abolronse

    os morgados. A Igrexa quedou obrigada a tributar ao Estado; decretouse a venda das terras dos mosteiros

    con menos de 24 frades e as das Ordes militares; prohibiuse que as ordes relixiosas adquiriran terras; aboliuse a Inquisicin.

    Preparouse unha nova divisin provincial; inicironse os traballos de redaccin dun cdigo penal; elaborouse o primeiro proxecto de ensino publico que non chegou a poerse en prctica; creouse a Milicia Nacional como forza de orde pblica, recrutada entre os homes de 30 a 50 anos.

    A oposicin ao liberalismo organizouse en guerrillas ou partidas autodenominadas realistas que chegaron a constitur unha rexencia en Urxel en tanto o rei estivese privado da sa liberdade. Pero o que decidiu o restablecemento do absolutismo foi a intervencin de tropas francesas (os Cen Mil fillos de San Luis, mandados polo duque de Angulema) enviadas pola Santa Alianza, por temor a que o exemplo liberal espaol contaxiase ao resto de Europa e puxese en perigo s monarquas absolutas restablecidas despois da derrota napolenica en 1815.

    Fernando VII recibe ao duque de Angulema

  • Unidade 1: A transicin do Antigo Rxime. H de Espaa, IES Antn Losada 16

    3.3. A dcada ominosa (1823-1833) As tropas francesas, acompaadas polos Voluntarios Realistas espaois, s atoparon resistencia nalgunhas cidades, como Cdiz ou A Corua. Fernando VII recuperou o poder absoluto e anulou tdalas reformas e institucins liberais do Trienio. Sentado xa outra vez no trono de San Fernando () desexando prover de remedio s mis urxentes necesidades dos meus pobos, e manifestar a todo o mundo a mia verdadeira liberdade no primeiro momento no que recobrei a liberdade, veo de decretar o seguinte: 1 Son nulos e de ningn valor os actos do Goberno chamado constitucional (de calquera clase e condicin que sexan) que dominou os meus pobos desde o da 7 de marzo de 1820 ata hoxe 1 de outubro de 1823, declarando, como declaro, que en toda esta poca carecn de liberdade, obrigado a sancionar as Leis e a expedir Ordes, Decretos e Regulamentos que contra a mia vontade se meditaban e expedan polo mesmo Goberno. ()

    Decreto de Fernando VII en Puerto de Santa Mara Cdiz o 1 de outubro de 1823

    Nesta etapa tivo lugar unha implacable persecucin dos liberais. Moitos foron executados (entre eles Riego) e outros tiveron que exiliarse. Organizronse conspiracins e pronunciamentos, que fracasaron, sendo capturados e axustizados moitos dos que participaron nos mesmos. Como ocorreu con Mariana Pineda, executada en 1831 por ter unha bandeira co lema Lei, Liberdade, Igualdade. Instaurouse un verdadeiro estado de terror policial no que tiveron un papel protagonista os Voluntarios Realistas, defensores do absolutismo, que s comezou a moderarse a partir de 1826, cando ante a necesidade de buscar solucins catastrfica situacin econmica do pas, aprobronse algunhas reformas moi limitadas. Pese ao escaso alcance desas medidas, foron rexeitadas polos sectores mis ultras dos absolutistas, chamados apostlicos ou realistas puros, que se agruparon en torno ao irmn do rei, Carlos Mara Isidro de Borbn, considerado herdeiro do trono, ante a falta de descendencia do monarca. Este movemento contou con certo respaldo popular nalgunhas reas rurais, onde o campesiado soportaba unhas condicins de vida extremadamente duras, culpando s novas normas das sas miserias. O final do reinado de Fernando VII: O problema sucesorio A dinasta borbnica tia adoptado con Felipe V a chamada lei Slica que se aplicaba en Francia, e que exclua s mulleres da sucesin ao trono. Cando comezou o reinado de Carlos IV esta lei quedou abolida polas Cortes, restablecendo a vella lei castel pola que as mulleres podan ocupar o trono; porn nunca chegou a publicarse. En 1830, Fernando VII, que ata entn non tivera fillos, foi pai dunha nena, Isabel (II) e decidiu publicar o decreto aprobado polas Cortes mis de 40 anos antes. Isto non foi aceptado polo seu irmn, Carlos, que se va as privado do acceso ao trono, apoiado polos realistas puros.

    Fusilamento de Torrijos, Gisbert (1888)

  • Unidade 1: A transicin do Antigo Rxime. H de Espaa, IES Antn Losada 17

    Meu querido irmn. () O que desexas saber se teo ou non a intencin de xurar a ta filla por Princesa de Asturias. Canto desexara facelo! () pero a mia conciencia e o meu honor non mo permiten: teo uns dereitos tan lextimos Coroa sempre que te sobreviva e non deixes varn, que non podo prescindir deles; dereitos que Deus me ten dado cando foi a sa vontade que eu nacese e s Deus pode quitarmos concedndoche un fillo varn que tanto desexo eu, pode ser que anda mis ca ti, ()

    Carta de Carlos M Isidro, o 29 de abril de 1833

    Carlos foi desterrado a Portugal e nos derradeiros meses de vida de Fernando VII, a raa M Cristina buscou apoios entre os liberais mis moderados tratando de defender o trono da sa filla. Decretouse unha amnista e abrronse as universidades (que levaban dous anos pechadas). En Setembro de 1833 morreu Fernando VII e comezou a 1 Guerra Carlista entre os defensores da lexitimidade de Isabel II (liberais, isabelinos) e os partidarios de D. Carlos (absolutistas, carlistas). 3.4. A independencia das colonias americanas No primeiro terzo do sculo XIX independizronse as colonias espaolas e portuguesas de Amrica, ags Cuba e Porto Rico. Os principais protagonistas dos movementos independentistas foron os crioulos, americanos brancos, terratenentes, comerciantes e clases medias, que seguiron a ideoloxa dos ilustrados e o exemplo de Estados Unidos e Francia para liberarse das sas metrpoles. A Guerra da Independencia e as loitas entre liberais e absolutistas beneficiaron causa independentista. En 1817 desencaderonse as rebelins definitivas: San Martn dirixiu a independencia de Chile e Per; Bolvar a dos territorios de Venezuela, Colombia e Ecuador (a Grande Colombia). Iturbide proclamou a independencia de Mxico en 1821. Entre 1821 e 1824, os pases de Amrica Central crearon unha repblica federal. Despois da independencia consolidouse unha clase dominante formada polos antigos propietarios de terras, os burgueses comerciantes das cidades e os oficiais do exrcito que acadaran prestixio militar. As comunidades indxenas non obtiveron beneficios dos cambios, seguiron a ser unha poboacin discriminada e empobrecida. E malia s intentos de desenvolvemento autnomo, a economa dos novos pases seguiu dependendo de Europa e, mis tarde, de EE UU. Para Espaa a perda das colonias supuxo a agravamento da crise econmica que sufra desde principios do sculo. Deixou de chegar de Amrica o metal necesario para a fabricacin de moeda, escaseando o dieiro, houbo carencia de produtos ultramarinos (caf, tabaco, azucre...). Perdeuse tamn o mercado para os produtos manufacturados espaois. A Facenda perdeu un dos seus ingresos mis importantes os metais americanos e aumentou o endebedamento do Estado.

  • Unidade 1: A transicin do Antigo Rxime. H de Espaa, IES Antn Losada 18

    TBOA COMPARATIVA: ANTIGO RXIME / ESTADO LIBERAL DIFERENZAS ENTRE UN ESTADO ABSOLUTISTA E UN ESTADO LIBERAL

    Nun Estado Absolutista (Antigo Rxime) Nun Estado Liberal

    A soberana e o Estado

    A Monarqua (o rei) de orixe divina polo que ten todo o poder, ten a soberana. O rei o Estado.

    O poder reside no pobo que decide o goberno que prefire (Soberana Nacional). O Estado est formado polos individuos que o integran.

    Os poderes

    O rei exerce todos os poderes (executivo, lexislativo e xudicial) persoalmente ou por medio de persoas s que encarga o goberno no seu nome.

    Hai separacin de poderes: o poder executivo o que exerce o goberno (o rei); o poder lexislativo, encargado de facer as leis, exercido polo Parlamento; o poder xudicial, que independente dos outros dous, exercido polos tribunais de xustiza.

    A Constitucin Non hai unha Constitucin: a vontade do rei a lei Hai unha Constitucin escrita que a lei suprema de cada pas

    Os dereitos das persoas

    As persoas que pertencan nobreza e ao clero tian privilexios que eran negados s demais persoas

    Todos os individuos teen uns dereitos iguais protexidos pola lei. A nica desigualdade a que se deriva das diferenzas de fortuna.

    O Parlamento

    O Rei case nunca convocaba o Parlamento. Cando decida convocalo, el tia sempre a ltima palabra. O Parlamento estaba formado por representantes dos tres estamentos

    O Parlamento renese peridicamente; o que elabora as leis que teen que cumprir todos. O Parlamento est formado por representantes elixidos polos cidadns.

    O Exrcito Estaba formado por mercenarios contratados polo rei e/ou os nobres. Todos os homes do pas teen a obriga de facer o servizo militar.

    DIFERENZAS SOCIOECONMICAS ENTRE O ANTIGO RXIME E A POCA CONTEMPORNEA

    Sociedades Agrarias Tradicionais Sociedades capitalistas industrializadas

    Poboacin

    As taxas de natalidade eran moi elevadas; as taxas de mortalidade tamn, podendo superar incluso s de natalidade cando haba algunha mala colleita.

    Diminuron moitsimo as taxas de mortalidade en todo o mundo; nos pases mis indiustrializados teen diminuido tamn as taxas de natalidade.

    Ocupacin A maiora da poboacin viva no campo e traballaba na agricultura

    A maiora da poboacin vive en cidades e traballa en industrias e servizos

    Sociedade

    Todas as persoas estn clasificadas nun determinado estamento. Haba dous estamentos privilexiados (nobres, clero) que non tian que cumprir as leis comns e non pagaban impostos. O Terceiro Estado era o estamento mis numeroso, formado por burgueses, artesns e campesios.

    Anda que os mis ricos inflen na elaboracin das leis, estas son iguais para todos. Existen diferenzas econmicas (de clase social) non xurdicas. Polo que hai xente de clase alta (burgueses) e outros de clase baixa (traballadores).

    Agricultura

    Os campesios practicaban unha economa de subsistencia (tian que producir case todo o que precisaban, e consuman case todo o que producan).

    Os campesios venden case todo o que producen e cos cartos que consiguen compran os produtos e bens que precisan (agricultura comercial ou de mercado)

    Propiedade da terra

    A propiedade das terras estaba repartida entre os que traballaban e os seores (eclesisticos ou laicos) que tian dereitos sobre elas e cobraban rendas aos campesios. Os labregos tian que realizar traballos colectivos cos outros labradores da zona.

    A propiedade das terras, ao igual que calquera outra propiedade, individual, e cada propietario pode traballalas como mellor lle pareza. Foron desaparecendo as prcticas comunais en favor da iniciativa individual.

  • Unidade 1: A transicin do Antigo Rxime. H de Espaa, IES Antn Losada 19

    Organizacin da economa

    Para fabricar algo ou para dedicarse ao comercio haba que pertencer a un gremio ou ter unha concesin do rei. Non hai liberdade econmica: todas as actividades estn regulamentadas polos gremios, polos concellos ou polo Estado.

    Os empresarios son libres de contratar a quen mellor lles pareza e dedicarse a producir o que desexen. Os obreiros, para defenderse fronte aos empresarios agrupronse en sindicatos. Existe liberdade para adicarse a calquera actividade econmica. O Estado a penas intervn na economa, que se ordena por medio da lei da oferta e da demanda.

    Producin industrial.

    A producin industrial realzbase en talleres pequenos nos que o mis importante era a habilidade dos artesns que elaboraban cada produto ntegramente.

    A producin industrial realzase en fbricas nas que o mis importante son as mquinas e instalacins. Cada traballador non realiza senn unha parte da producin.

    Comercio

    A maior parte do comercio realizbase a escala local, salvo algns produtos caros e de luxo (especias, metais preciosos) que vian de lonxe.

    O comercio de case todos os produtos realzase a escala mundial: alimentos, produtos industriais, materias primas

    CRONOLOXA

    1700 Morte de Carlos II, derradeiro rei da Casa de Austria sen descendencia 1701 Proclamacin de Felipe de Borbn como Felipe V de Espaa: comeza a Guerra

    de Sucesin entre este e o arquiduque Carlos de Austria 1707 Batalla de Almansa: as tropas borbnicas conquistan o reino de Valencia.

    Abolicin das institucins e leis propias deste reino. 1713 Tratado de Ultrech: recoecemento internacional de Felipe V. Perda das

    posesins europeas, e mais de Menorca e Xibraltar. 1714 Conquista de Barcelona. Decretos de Nueva Planta. Reforma da

    Administracin central do Estado 1760 Comeza o reinado de Carlos III 1766 Motn de Esquilache 1782 Fundacin do Banco de San Carlos 1789 Comeza o reinado de Carlos IV (En Francia inciase o proceso revolucionario) 1790 O ministro Floridablanca comeza unha campaa contra a propaganda

    revolucionaria francesa. Prohbese a Enciclopedia 1792 Godoy primeiro ministro 1807 O prncipe Fernando (VII) xulgado por traizn. 1808 Motn de Aranjuez contra Godoy (a favor de Fernando VII). Napolen logra a

    renuncia de Carlos IV e de Fernando VII e proclama ao seu irmn Jos I rei de Espaa. Constitucin (outorgada) de Bayona. Comeza a Guerra da Independencia. Formacin de Xuntas Provinciais e da Xunta Central Suprema que asume o poder en nome de Fernando VII

    1810 Convocatoria das Cortes en Cdiz 1812 Constitucin liberal 1814 Regreso de Fernando VII. Restauracin Absolutista 1815 Primeiros pronunciamentos liberais: execucin de Daz Porlier en Corua 1820 Pronunciamento de Riego: Trienio Liberal. 1823 100.000 fillos de San Luis. Restablecemento do absolutismo. Dcada

    Ominosa. 1833 Morte de Fernando VII. Isabel (II) proclamada herdeira. Sublevacins dos

    realistas a favor de Carlos M Isidro. Comeza a primeira guerra carlista.

  • Unidade 1: A transicin do Antigo Rxime. H de Espaa, IES Antn Losada 20

    NDICE

    UNIDADE 1: A TRANSICIN DO ANTIGO RXIME ESPAA CONTEMPORNEA

    1. Espaa no sculo XVIII (pax. 2) 1.1. Guerra de Sucesin e Decretos de Nueva Planta 1.2. Economa agraria e sociedade estamental 1.3. A economa galega no s. XVIII 1.4. O reformismo ilustrado

    2. O Impacto da Revolucin Francesa . A Guerra da Independencia e a Constitucin de Cdiz. (pax. 5) 2.1. O impacto da Revolucin Francesa 2.2. A privanza de Godoy 2.3. A guerra da Independencia e a Constitucin de Cdiz

    a. O inicio da guerra b. A poltica francesa c. Das Xuntas s Cortes de Cdiz. A Revolucin espaola

    3. O reinado de Fernando VII (1814-1833). Entre o absolutismo e o liberalismo. (pax. 13) 3.1. Sexenio absolutista (1814-1820) 3.2. Trienio liberal 3.3. A dcada ominosa (1823-1833) 3.4. A independencia das colonias americanas

    TBOA COMPARATIVA: ANTIGO RXIME / ESTADO LIBERAL (pax. 18)

    CRONOLOXA (pax. 19)

    Carretas ao cemiterio, Desastres da guerra, Goya (1810-1815)